Showing posts with label Mizo Articles. Show all posts
Showing posts with label Mizo Articles. Show all posts

Thursday, August 11, 2011

Sipai Boot : II na



Thuamtea Khawlhring

Nula try nan hian thil te lua a awm thei lo. Kutzungtang han tihchet dan te leh kuhva thial dan chenin a pawimawh vek. Chumi zana U Chheuva petromax khai pawh chuan a zan dang zawng aiin a uluk a, Biak in liang chung lama a han pawt chho te chu a zei kher mai. A khai kan hma hian vawi 20 chiah a pump leh phawt tih hi sawi angai lo. In then miah lovin a khai kang a, ban pahnih inkara a khaina hrui inthlunna herh vir theih a han herh vir vel te chu a bu ang thlap a ni. Rozuali thutna hnu, ni e, tawngkam danga sawi chuan, a mawng thianghlim a nghahna hnu chu a han thlir vung vung a, a hrawk bawk a pial rulh a. Zaninah te hian khawngah tak thu leh ang maw?

Inkhawm dar a vuak tan chiah chuan Biak In chowkidar Aibila chu a dan pangaiin a lo lut hnuang hnuang a, a thaw hlui hlui a. Dar ri vu vu karah chuan U Chheuve chu a rawn pan a, “I ti lawmawm thin hle mai, tang te te !” tiin mei nei takin a then thu a. Bila te lai laiin chutia an han ti ve ta chu U Chheuva thin a thawk teuh kher mai. A han tihdanah chuan mikhual nula an awm apianga petromax chhi thinah leh dar vaw thinah a puh niin a ngaih theih a, huatthlala tak a ni! Tih emah chuan, mikhual an awm laia a dar vuak hnuhnun ber tum kha kum tir lam, sikul tan hma daih tawh kha a ni a, tunah chuan vaimim te pawh a thar tawh asin! Mikhual nula awm apianga dar vuak chuh a ni awzawng lo! Khang lai phei kha chuan sipai boot pawh a la nei hlei nem.

Inkhawm chu an tan ta. Rozuali pawh a changtunu niawm rengin a hnuhnung pawhah a rawn lut a, a ngaia riang vala hi a va dawn lo em! Puan dang a rawn bih, kawkpui zikziak nge lenbuang thuam tih U Chheuve chuan a hre hrang chiah lo. A han pen dan te reng reng chu, hmeichhia pen dan niawm tak hi a ni bik a, a kal zawnga a mawngbawr han insiksawi vel te chu thlawhbawk tournament-a inchuh tham a ni! A han thu ve ta a, an thutna tlar, thutthleng upa tawh tak pawh chu a duhawm thar ngawih ngawih a. Chhei, a kun ta! A biang mam paw thar mai chu a beksam kir lek lek chuan a khuh a, chum dum kara thla chhuak ang mai hian a khuh bak chu a var paw pheu mai a. Ni, a tawngtai a ni! Zanin zet zawng a tan hun danglam ani dawn, theihnghilh tum mahse a hre reng thin ang.

An Upa chhuanvawr Upa Kawla thu sawi chu kan U chheuva’n a hre mumal lo chu dem theih a ni lo. Rualpuite fa lehchhawng te pawh tu leh fa nen an inkai kawi duah duah tawh a, mamawhna hi a sang lutuk tawh, a sovin a so bulh bulh a ni ber mai! Sibudar Thangliana’n a hetih hun khera sipai boot a rochuntir hian awmzia a nei ngei dawn. Tih emah chuan Rozuali te chu khaw khat nula hmeltha leh khual kai chin kha an ni ve a, silipar sen hrui chat tawh nena khawih lunglen mai mai mi an ni bik lo. Sipai boot thar tha veng vawng erawh chuan kori a tu ngei dawn tih a lang reng tawh a, Pu Dopherha parandi coat hawh tur awm lo mahse a pawi thui lovang.

Petromax lah chu U Chheva rilru hre miah lovin a eng nual nual mai a. Han chhe der vel se, han alh eng deuh phut phut se, Rozuali te hma awl zau laiah ngei chuan U Chheuva’n han siam tha vel se; a phung sahmim nen lam chuan han thlak kual vel se, han pump leh zeih zeih mai sela! Tlangval naran lo tak a ni tih hi Rozuali chuan a hriat ngei ngei a ngai tlat. Le, Rozuali te khua chuan hla an rem dawn ta. Mipui hmaah Pulpit bulah an ding chhuak a, zaipawl hruaitu chuan a ‘doh’ vang vang mai. Rozuali pawh tlar hma laitaah chuan a ding tai tek mai a, U Chheuva thin chu a phut dut dut a. An han zai tan dawn a, “Jordan lui…….” an ti hman chiah a, chung lam petromax chu a alh ta phut mai le!

Golden chance!!

U Chheuva inperhtho lai chu tumahin an hre lova, amah ngei pawhin a hre lo! Petromax inkhaina hrui herh vir hniam tur chuan tlar hnunglama a inherh virna invuahna va pan a ngai a, a va herh hniam hmasak chuan Rozuali te hmaa petromax la thlatu dinhmun ropui tak chu a chang pha lovang. Chuvangin, petromax khaina zawn, Rozuali te hmaah chuan thli thaw aia chakin a tek phei a, chowkidar Bila chu petromax khaina herh hniam turin a han vai a. Zaizira Bila a han be vel pawh a zei ngang mai. Rozuali te conductor Thianga solfa vai aiin a ennawm zawk hial awm e!

Petromax a rawn chhuk thla nual nual a, dingdihlip tak meuh hian U Chheuva chuan a lo ban a. A han la thla a, Rozuali ke bulah ngei chuan a han nghat a, a chesual tawh dawn lo reng rengs! Mahse, beisei loh lam atangin thil pawi a thleng ta tlat mai. Chu Biak In boruak reh thuap mai hnuaiah chuan Bila chuan petromax chu a rawn chuhpui ta tlat. Mi huihphai lam a lo ni vei nen, mikhual nula hmeltha hmaa han intihvai tingtang vel a chak pheng chuan, “Thawi, theima pump! Lo thawih ve thuh” a rawn ti ta tlat mai. Upa Lalbiaka chu a thuthmunah chuan pawiti takin a lo chek hlak a, mikhual hmaah an khawtlang an mualpho ngei dawn mai. Thuhriltu Upa Kawla pawh pulit tlang atang chuan a rawn dak duk duk a. Kohhran Secretary chu a han mitmei zoh a. Mikhualho lah chu laklawh fahran hian an ding thap mai a, an hmaah chuan U Chheuva leh Bila chu an nak a innek ngat ngat mai bawk a.

Rozuali ke thiah no chek mai ngheng renga petromax han pump zeih zeih a lo chak vei nen, mipui hmaah chuan BIla chu han hnial chi ani mang silova, a thutnaa a kir leh dawn lahin a la hun si lo, a lai kual vel vek mai a. A tlawmngai chuan, “Lo khawih lo mai rawh, nang aiin ka thiam zawk” tiin Bila beng bulah chuan a han ti sur sur a, ani lah chuan a nghawk doh suh chauh mai a. Bila lah chu ami zawng laiah a tuan muang chi, thil engmah han thiam nal thlip thlep lo chi a lo ni a; petromax pawh chu han tih nun that leh mai tur a nih laiin a ti thi ta tak tak a, a thim thup ta mai a. A tawng an hre pha vek tih hre miah lovin U Chheuva chuan Bila beng bulah chuan, “kha, ka tih reng kha! Lo khawih tawh suh” a han ti bul bul a. A beng hi a that chiah loh avangin zawiteiin a sawi theih si loh a, Rozuali te chu an lo nei tet tet a. Chutia a’n thim takah chuah rang fahranin U Chheva chuan safety match Horse Head ngei mai chu a’n phawrh a, vawi thum a tlawlh hnuah a chhi kai thei ta hram a. Rozuali ke bulah chuan a pump ta zeih zeih mai a ni.

Khai kan a hun, a eng tha ta. Hun a khaihlak rei tawh avangin a khai chhohna hrui herh tur chuan hmanhmawh takin U Chheuva chu a boot ropui nen chuan a han pen chhuak a, mahse tum thuhmun Bila nen chuan de chhuai khawp hian an han intauh leh ta pek a! Tukkhhum chul vat vat pah chuan U Chheuva chuan Rozuali chu a va melh a, a rumol humna kuta a hmui hup pahin hnuailam melh hian a lo kun a, a nui ngei a ni! A khai chhoh hna Bila a kian ta chu a tifuh ngei mai, avang chu Bila hmanhmawh lutuk chuan a khai then a, zaipawl chungah chuan a inthen nulh nulh mai a, mi chu an nui huk huk a. Mi nuih a zat laklawh tlat tawh avangin zaipawl rawngbawlna pawh a tla na dawn lova, petromax inthen chu man din ngei a ngai. Chhuat atang chuan ban phak rual ni hek lo, Bila chuan zaipawl zai lai hmaah chuan khuangpui hunna chu a khuang chawpin a hnuk phei a, a lawn ta ur ur mai a. Pa tawi thau nelh nulh a nih avangin a ban pha mai si lova, boruakah chuan a invai vuat vuat a. In sum theih zawhzai ni tawh hek lo, mipui chu an nui hluah hluah a, Rozuali te zaipawl zai lai pawh chu zai tha thei aram an awm lo. Petromax a han man chiah chuan a dinna khuangpui chu a dahna atangin a tla ta si a. Saprano satute chu a bawh eng ta dual mai a, a khawlo zo ta! Chekah chekah!!

Tihdan phung pangaiin inkhawm banah chuan Upa Sawibuta inah an han zaikhawm leh te te a, U Chheva last chance a ni ta, Now or never zah fakah lu em a chhum lovang tiin Rozuali khuap khur chuan a hnungah chiah a thu a, a sam chhawllengin a rawn zah thawh thuak chang te chuan a lungphu a chawl lo chauh zel a, a intipachang hram hram a. Zai karlaka thingpui in lai chuan, “Rozual, naktukah em ni in hawn dawn” a han ti ve thuai ta mai a! Chu thu sawi chhuak tura a in-ap nasat zia chu thangthar chuan an hrethiam pha lovang. Rozuali chu a sam chhawlleng han thing pah chuan mawi takin a rawn lehhawi a, “Awi, U Chheuva a ni reng mai! I lo zaikhawm ve ani maw?” nui har har chungin a han ti a. Kan u thin chu a phu dut dut a, “Engtin nge ka hming te i lo hriat ve a?” a han ti tham chhul a, Rozuali chuan, “Nang ang milar te chu kan hre zel alawm. Banah min thlah haw rawh aw, ka thlen in te’n chhangban an chum a nia” a han ti a, an zai tan leh ta a.

Chhei kha raw, kan tih reng kha! A nghing a awm tlat! Biak in chhunga sipai boot hnum tle hlarh mai a hmuh atang khan he nula hi a pangai tawh lo tlat! Chawhnu lam khan lungdawha han pawh penna hun phei chu awm se, tunah hian kohhranin an phuar tawh ngei ang! Chatuan tluka rei an zai leh hnu chuan Kohhran chairman a tawngtai a, an bang ta. Khawkhat nula hmeltha zui haw tur, a phalna ngeia zui haw tur a ni bawk a, U Chheuva chu vanrang chum karah a leng tak meuh a. Rilru fim pawh a pu thei lo chuan kawng lai thimtham zinga bawng bawk chu a boot lawk pui mai chuan a’n chhuih thawr a, an bawngpui rai lai lah lo ni rengin! A note a pet hlum em lovang chu maw!

Rozuali thlen in pawh an hnaih ta, chhangban chhum rim a nam chak chak mai. Tlaipui khaw zotlang sanga zothlifim lengvel karah Rozuali powder rim leh chhangban chhum rim han inpawlh kual vel hip luh chu dam sawng sawngna tham a ni. Thlen in te pawh an lo la meng a, tlangval tlawmngai U Chheuva chuan pathlang lam, tui hunna lamah chuan inthlahrung tak chung leh nuam ti ru tak chung siin a pan vei dun dun a. Thlenin nu chuan, “Awi, U Chheuva lah ni rengin! i va han fel em em ve? Mei engah hian lo thu rawh, kha lamah kha chuan kal suh, chhuat kha a mawih a nia” a lo ti sawk sawk a. A sawi zo chiaha tui um hunna bul maurap chhuat mawih tawh chu U Chheuve sipai boot lawk pui mai chuan a rap tliak tak tak a, a tla hawlh ta rup mai a.

Tuium an rawn tlu a, in man din a tum chuan an bungbel dahna chhuar derdep tak chu a vai thlu pah bawk a, a ri ta rum rum mai a. Bungbel leh tuium darh nuai mai karah chuan kan U Chheuva chu rem lo tak mai hian zau fahranin a kar phun a, a ke dinglam chu a tang tlat mai a. A tanhmun han siam rem mai tur chuan a ke chu a tiche thei si lova, um elh zet mai chuan chhuat laiah chuan a her tui mai a. A kar nasat em avang chuan a kekawr kap a’n tet zui a, kekawrte chu ha ve bawk mahse, a khel lama kaihna pawhfan chu a lo rule tawh a, a thil thuhruk chu a rawn uai ta thuah thuah mai a. Mei eng chhawng zawng takin a kar suah mai si a, lang lo tura thuhruk reng a awm lo! Rozuali leh thlen in nu chu an mangang em em mai a, pa ber leng an ko chul mai a. Chhuat mau za tliak leh thawmmawl ban thel mam loh inkawkalh vel karah chuan a sipai boot lianpui mai chu a tang tlat mai a, a va han ti mualpho nasa tehreng em!

Thlen in pa leh Rozuali te khaw tlangval puihnain an inhnuk chhuak thei ta hram a, an chhangban erawh zawng lem a har deuh a ni.

Chu boot zet chu!!

Monday, July 25, 2011

Zu khapna dan teh fo hi

Zu khapna dan tih hi zep thu cheng lo chuan, kan titi tui ber leh kan helh em em, kan auchhuah pui nasat, hma erawh kan sawn pui theih hauh loh a ni. Mizoram zaa za kristian tia in chhal ngam hi, lemderna (hipocrisy) nuna kan luh thukzia entirna fiah tha ber chu kum 1977 feb atanga zu sak, zawrh leh in khap burhna (Total prohibition) kan puan leh hman tan kha a ni awm e. Kum zabi thar kan kai atanga Total Prohibition puang hnuhnung ber chu, Mizoram Congress sorkar a ni. A fing tlai anih chuan khawvela fing tlai ber, a ai tlai anih pawhin khawvela a tlai ber ani ti ila kan sawisual tampui awm love. Tlai khaw hnua zu khap thu la buai pui chuk chuk sorkar kan ni a, Mi lung fing chin ina tha an tih loh leh a theihloh tur zia hre reng chunga, Kohhran nawr tawtna atanga inthlan leh huna mipuite duhsakna dawn beisei vanga, congress sorkar in hetia ati mai hi thilmak tak niin a lang. Zu khap burh nachang hre khawp sorkar hawihawm reng reng ke vanchhawnin an tla thin, tih hrelawk ngat sela chu, an tilo tawp tur ania, mahse an hre silo. Eng nge a nghawng? A kum leh november 1998 inthlannah chuan congress chu an chief minister hovin ke van chhawnin an tla deuh phiar ani.

He Zu khapna dan an siam hi mipuite pawh min nghawng nangiang reng a, a nghawng leh a thlen chin pawh kan hria, A thatna tam tak pawh lo awm mahse, a khawi zawk hi nge buk rit zawk anga, a eng hian nge ram khalh ngil ang tih erawh chhiartu leh mipui kutah dah mai ang. Ram leh hnam dang pawhin an lo ti ve tawh a, hlawhtling tak tak an awm kan hre lo. Entirna pahnih khat lek lo tarlang teh ang. 

Europe, abikin England atanga USA rama pem hmasa, Protestant turu thlahte chu Middle-west leh south lamah lo nei leh ran vulhin an khawsa ber a. Heng pem hmasa, mi hlun (old stock) inti ho, hnam induh tak, fir taka Puritan ho zirtirna kenkawh duh ho hian hnam dang, pem tharho, mi hnuahnunga an ngaih, khawpui leh thilsiamna hmunpuia cheng, abikin Irish, Italian leh German mi, Protestant pawl pawh ni lote chu mi hnawksak, zu in ching leh nawmchenna nuna inhmang mi nia an ngaih avangin, an zalenna khuahkhirhsak dan an zawng a. Protestant pawh chuan 1869 khan, National Prohition Paty an din phawt a; kum 1895 khan Anti-Saloon League of America an din leh a. Kum 25 zet beihpui an thlak hnu chuan 1919 khan US Congress chu an zu sak leh zawrh khapna dan 18th Amendment, a bill pu luttu Volstead hming chawia Volstead Act an tih chu an pass-tir a, a kum leh chuan an hmang tan a. Kum 13 zet an beih hnu chuan an hlawhchham der a, zu khapna dan chu 21st Amendment-ah an hlip ta a ni.

Hemi chhung hian zu a let tamin a pung a, zu rui vanga accident tawk a let 647 (percent) leh zu tha lo ina thi a let 700 (percent) dawn laiin an pung bawk a. ZU atanga chhiah sorkar hmuh tur zawng zawng zu zuarte kutah a luh tak veng atangin nawhchizawrhna, pawisa inkhelhna (gambling and betting), nawmsip bawlna in te leh thilsual tihreng tihna hmun a pung nasa em em a. Politician ho leh Police-te chu zu zuarho kuta awm an nih avangin thu buai hla buaiah misualte chu ngam rual anni tawh lo. Chung lai chu alawm, mafia khawpui Chicago chuan "America khawpui zinga corrupt fai thak"(the only completely corrupt city in America) tih dihhmun a luah hial a ni.

October 24, 1929 a sumdawnng inpui Wall Street-a New York Stock Exchange nghawng chimtu zinga pakhat chu zu khapna vang niin thenkhat chuan an sawi bawk. Hei hian khawvel sumdawnna a nghawng chhe nasa hle a, indopui pahnihna intan thleng khan khawvelin a nghawng a la tuar a ni. Hemi hun chhung hi Chhiatna Rapthlak Hun (The Great Depression) an ti hial reng a ni.

Ram intodelh ber USA mahin zu khap chutiang khawp a chhiatpui dan chanchin Ram pakhat-a ram hruaitu lu ber pawhin kan hrelo nge kan palzam mai mai nge, kohhran hi kan ngam lo zawk? nge politics vang bawk em ni? Hei lo i lo en teh ang "Congress Chief Minister Lalthanhawla leh a hoten an tih ani a, an fakawm hle. Sorkar a Minister leh hruaitu lawk tak tak thlengin, tuman zu khap chu tha an tilova, a hlawhtlin an ring bawk lo. Kohhran hruaituten an nawr nasat em avanga an tih a nih thu an sawi vek. An sawi zel dan chuan, khap tura nawrtu puithiamho pawhin a hlawhtlin an ring lo. Mahse, zu khap tura sawrkar nawr kohhran hmaa an lo intiamna chu hlen ngei an dih si avangin,. puithiamho chuan an hmel hemmna tur veng ranin, hmai phih fai nan, sawrkar an khap luihtir a ni. Puithiamho leh politician hovin zu politics an lo khelh dan hi namai lo tak asin" tiin L.Keivom chuan Zoram Khawvel tih ah a tarlang hial.

Ngaihdan tam tak min neihtir a, a chunga ka tarlan hi ram dangin an lo tih ve tawh dan entirna mai ani a, a that leh that lohna sawi tur tam tak a awm ngei ang. Kan ram neihchhun Mizoram, hnam naupang tak leh ram dang dangte tihdan a tha emaw tha lo emaw, copy zung zung thin hnam hian Zu khap burna dan hi awm talo se, engtiang chiah in nge ngawng a neih ang? Tam tak chuan he Dan hman kher ngai lo hian control tum ta zawk se; mimal tin duhdan nise, a chin tawk leh awm tawk erawh inzirtirna khauh takin awm se ti duh pawl kan tam. Sawi zawh sen anilo, kei ka mimal ngaihdan ve mai ah chuan he Total Prohibition hi awm lo se, zalen takin awm se, a kum hnih khat ah kan buai pawh ani thei, mahse a rei ah zu kan in thiamloh na bik tur awmin ka hre lo. 

Thursday, July 21, 2011

Awi karei, Lucknow !

Ruangla Sipai kan tih mai, Army Medical Corps-ah a nawlpuiin kan tlangvalte an lut a, an hmunpui leh training-na Lucknow lam chu kan hawi thup a, rinnaa kan khawpui lar ber Jerusalem pawh hun engemaw chen chu a lan daih a ni. Khaw lama an kalsan an chhungte leh bialnuten an tana hualhimna kut leh malsawmna dila, chung lam an tihbuai apianga khaw hming an sam mathlawn loh chu Lucknow a ni. Abikin, nulaho rilruah a khat liam a. An inchhuih palh emaw, thil an tihpalh reng reng emaw, buh den khaihlak lai emaw chang hian tawng chang laknaah 'Awi, ka rei! Lucknow' an tih thin avangin, 

A thang thui kher mang e, tlang tinah,
Siali lungleng tuar zo lo mangang chuan in,
"Awi ka rei ! Lucknow" an lo ti e

tih hlate hi tlangvalten an lo phuah ta hial a ni. Nula te lah diau duh hek suh. Zahte chu pumah ngaiin,

Thiani, kei zawngin ka tuar zo lo,
Ka vulmawi'an zaral min relsan si a;
'Awi karei ! Lucknow' tih ka bang dawn lo

tiin, tlang rel pawh dawn chang lovin, an kuk ker ker mai a ni. Chu chang a ni hlei nem. Kumpinu lalram chhana lo zuang chhuak tura thu chhuahtu Aizawl Bawrhsap thleng chu mawh puhin,

Bawrhsap lungliana'n i rel sual e,
Chhailai chaltuai sam ang ka then tur reng hi,
Ka dawn hian lung reng a awi thei lo

tiin a thla an hauva, an chhuahchhal hial a ni.

Sipaia kal tate chuan Lucknow khawpui an zukthleng a le ! In sang pui pui, insi khup mai leh Station-a rel kawng thlur tam tak kanna tura thir leilawn sang an dawh thuahte chu ropui tiin an thlir vel a. Kil khatah khuaibu an han hmu a,

Hei hi maw ni, Lucknow khawpui chu!
Ka hawi vel a lei sangpui kailawn zawng hi,
Kham khuaipui lawi nan an mawi reng e

tiin an zinga pakhat chuan a han chham chhuak a, rel station chhuat mam laiah chuan an han chai ta suau suau mai a. Chutah, an hruaitu Gurkhali bel hnih bel chuan, "Nangmahni Lusei, hla sa mai mai, Sipai chu hetianga lam tur nilo maw le, Kal chu hun tawh maw le" a han ti that that a, an kal leh ta chauh a ni.

Zopa zuauna ber chu minu lakah a ni. Kan hla atanga teh phei chuan khawvela tahbelh ber hnam zinga mi kan ni ngei ang. Aizawl an chhuahsan dawnin sipai an lak tharte chu a pawl pawla thenin pawl khat zel hruaitu atan Mizo tawng hria Gurkhali bel hnih bel an dah zel a. An chhuah dawnin thenkhat chu an bialnuten an rawn thlah ngei a. Tlangval pakhat chu a bialnu nen indin chilhin a tap pur mai a. An hruaitu Gurkhali chuan, "Nangni Lushai tlangval ni lo maw? Tap reng mai, Chalaw, kal tur chu ni maw le" a han ti a. A bul lawk a tlangval dang, inhnit hlawp hlawp lam chu hawiin, "Nang pawh, Lushai kha, lunglen thu sawi zo tawh maw? Lo kal la, ni chu sang tawh, kal hun ni tawh maw le" a han ti bawk a, an chhuak thei ta chauh a ni. Pa lohna zawngah chuan Zopate chu pa lo tak tak kan ni ! Tap reng mai.

Lucknow-ah rawngrut training an han tan a, lu an han meh kawlhsak a, Boot rit tak an buntir a, dal leh roti in an han chawm a, lam an zirtir a, thih thlenga ram tan leh chhana huaisen taka hmelmate do turin an han fah a. Mahse, an lunglenna erawh dawi at leh meh kawlhsak thei ani si lo. Lunglen vang ringawt leh lehkhathawm an ziah duh vang ringawtin thenkhat chu damlo derin, chawlh an dil thin a. Tlangval pakhat lungleng pawhin daktor a va rawn a, damdawi a lo chawh a, mahse a dampui lem lo ani ang,

An sawi Lucknow zawng kan thkeng ta e
Lunglen vangin Daktor babu ka rawn e,
Tarpintel min pe, ka dam thei lo

tiin a phuah hial a ni. 'Tarpintel' hi Saptawnga 'turpentine' an tih hi a ni. Tarpintel a zun ngai lunglen chul dam tum chu, a khawlh bawk ani.

An han awm rei deuh hnu chuan mi ningkhawng leh tawngte pawh an rawn hre ve deuh deuh a. A huhovin an leng chhuak ziah thin a. Bialnute hnudawm (brassiere) tur leia an bazar chang chu an hmuhnawm thin hle awm e. A zuartuten an size duh zat an zawt ngei a, an hre lo ngei bawk a. A len dan awma an hriat angin kut zungtang bawrin boruak an han hum a, thil zuartute pawhin a tawk awm chu an lo hre ve mai zel ani, an ti. Tlangval pakhat pawhin ni lengin a ngaihzawng zungbun tur a zawng a, a tawk awm a hmu meuh ta lova, beidawng takin ti hian hla a phuah ta ringawt mai a ni.

An sawi Lucknow zawng kan thleng ta e,
Thangngovi khan ngun kual min chah zuk nia le !
A bun tawk ngun kual a vang mang e

tiin

Lucknow leh hmun  hrang hranga training la te hi ram hrang hrangah kal chhuakin, hming tha tak tak an chher a. A then chuan Singapore an han thleng a, Japan ho man zingah tel vein, Netaji Subhas Chandra Bose hruai INA sipaia rawn tang haw tate pawh an awm nual a ni. A then erawh North Africa leh Middle East ram hrang hrangah an kal a, ke ngeiin Ran thianghlim an zuk rap a. A tam ber zawk erawh Burma ramah Japan umin kan hnam tan hming chhuanawm an chher a, khawvel history ral ngai lo tur hniakhnu zahawm tak an hnutchhiah a. Hnehna changte an lo kir leh chuan, sum leh pai leh thiamna chi hrang hrang an rawn hawnte chu hmangin kan ram leh hnam thut an rem a, eizawnna ngelnghet zawk mi tam takin an din phah ta a ni. Zoram chhak leh thlanga kan dinhmun zel kan thlir chuan, Kum 50 chhunga ram leh hnam hruaitu pawimawhte zinga a tam ber leh thu leh hla leh simdawnna lama kan mi chhuanvawr tam tak chu sipai bang an ni.

Thu thenkhat lakna :

Zoram Khawvel 7
© L. Keivom, 2001
MCL Publications
Khatla, Aizawl 

Monday, July 4, 2011

INDIA: A chanchin tawi

(Thuhmahruai: A thupui atang hian a chiang sa, History lama tui i nih chuan a zia deuh mai thei, i peih chuan chhiar la, peih loh chuan a pawi chuang lo, chhiar kher duh suh. Ni 6/02/2009 a ka awmhlei tih tur hrelo, kan subject Chapter pakhata, a tir lam ka lehlin mai mai ani. History lampang hi ka la post miah lova, ka vawikhatna a ni e. Ka hul riau mai a, blog update ve nan hrim hrim.)

Sanchi Gate and Stupa, Ashoka hun laia an sak
India ram chanchin han sawi hian, sawi hmaih hauh loh tur chu- a ram len leh zau zia ngaihtuaha a mipuite, ram hrang hrang leh hnam  hrang hrang ruam khata kan luanza hona hi a ni. 

India rama mihring an chen tantirh lai vel hi Kum BC 2500 vela chhutin, Indus Valley an tih tun thlenga India ram an tih tak hi ani. He civilization hian kum 100 vel awhin Harappan Culture tia vuah ani. Hei hi tun hnu thlanga an inthendarh tan dan hmahruaitu a tih theih bawk ang.

Hemi hnu kum Bc 1500 velah Aryan kan tih India ram luahtu hmasa nia hriatten India hmar lam luahin, muang changin chhak lam, Vindhya Hills thlengin an thuhnuaiah an dah a. Chumai niloin India ram luahtu/ awmsa dik tak Dravidian's kan tih te pawh south lamah an nawr thla a ni.

Aryan thlah hnuaia hnam hrang hrangte chu zau zawka inzar darhin Ganges ruam thleng in an luah zela, Kum Bc 7 na velah phei chuan an chak tawhin, inhlawm khawmin lalram 16 zet an siam hman tawh a ni. Chumi inzawmkhawm atanga lo piang state 4, Kosala leh Mahadha telin Kum bc 5-na velah chuan chak ber leh thiltithei ber an ni. Kum Bc 364-na ah India hmarchhak pawh Nanda Dynasty rorelna hnuaiah a awm a, Hemi hun chhung hian Indona pahnih a pumpelh a. Chumi chu west lam atang Persian Lal, Darious-a (521- 486 Bc) ani a, a dang pakhat chu Alexander the Great, Greece ram atanga India ram Bc 326-a rawn run tum a ni.

India Lalrama thuneitu tak tak hmasa ber a chhal ngam chu Mauryas ho an ni. Anmahni hian North India leh South India ram thenkhat chu thuneihna pakhat hnuaiah an dah a, Chanakya kaihhruaina hnuaiah chuan Chandragupta Maurya chuan lalram dinin ram  leh hnam inrelbawlna changtlung tak an din ani. An vanglai tak tak chu Ashoka rorelna hnuaiah an awmlai a nia. A lalna hnuaiha hian tun thlenga kan la hmuh theih- Thlan leh lunga thil ziah leh cheimawi min hnutchhiah teuh a ni. Amaherawh chu a thih hnu kum 232 Bc velah chuan an lalram chu tlukchhiat lam panain a tawp atawp ah chuan a kehchhe vek ta ani. He lalram kehchiat tak tak hi kum Bc 184-na vel a ni.

Maurya lalram a tlukchhiat hnua lalram lo ding leh hmasa ver chu Guptas lalram ani. Amaherawhchu Maurya lalram ang em ema lian erawh a nilo. Chuvang ani mahna, kum Bc 335 atanga 455 thleng chauh he lalram hian ro a rel. Maurya lalram a tlukchhiat hnu hian lalram tam tak Central India leh South India ah an ding a- Satavahanas, Kalingas, Vakatakas te chu tlema lian deuh, sawi tham an ni. A hnu rei lutuk loah he hmunah tho hian lalram chak tak tak lo dingin- Chotas, Pandyas, Cheras, Chalukyas leh Pallavas tia kan hriatlar te an ding leh bawk ani.

North India lamah Gupta lalram a tlukchhiat hnu chuan lalram tenau te te lo ding mahse ramin hma asawn tak tak thei lo. Ram inrelbawl dan a dik tawh lo. Hei hi kum zabi 9-na vel ani. Chuvangin he thil avang hian Muslim hovin India ramah lo lut in, India an rawn run ani. Hei hian enge a hrin chhuah kan tih chuan kum zabi 11-na chawhnu lamah India ram chu hlawhtling takin vawi 17 lai an run leh bawk ani. North India lamah Mahmud of Ghazni in kum 1001 leh 1025 inkarah runin a hnu lamah Mohammed of Ghur in an run leh bawk ani. He thilin a nghawng chhuah lian ber chu India rama hmun tam zawk chu muslim rorelna hnuaiah kunin hnehtu changtu Qutub-Ud-Aibak chu Delhi a lal hmasa ber ani ta ani. A hnung rawn zuitu Khaljis-a leh Tughlag-a te chuan North India a ram tam zawk an awpkhawm ta ani.

Sawihmaih hauh loh tur chu Indian History a sulsutu pawimawh ber pakhat chu Mughals rorelna hnuaia kan awmlai kha a ni. Babur, Hamayun, Akbar, Jahangir, Shah Jahan, Aurangzeb leh midang dang te chu he Lalram hnuaia lal hmingthang leh lal ropui te an ni. Hetih lai hian ramin Arts leh Literature ah te hma kan sawn nasa em em a, an kut hnu te hi tun thlenga hmuh theihin a la awm a ni. An kutchhuak zingah hian khawvel thlan ropui ber pawla an sawi Shah Jahan's Taj Mahal te, kulh te, Lal In ropui tak tak, biakin Mosques, huan leh eng eng emaw tam tak min hnutchhiah teuh bawk a ni.

Aaaa..... Tawk mai teh se!

Thursday, June 16, 2011

LEADERSHIP - (HRUAITU NIHNA) II- NA


(A chhunzawmna)
HRUAITU NIHNA DINHMUN DIK TAK
     Hruaitu chhungril leh nihna nun diktak chu chhiahhlawh dinhmuna din hi a ni. Mipuite thatna tur leh lungawina tura mi inhmang zo hreh lo leh midangte itsikna nei lo a ni. Tin, hruaitu tha chuan thuneihna a pumbilh vek mai lova, midangte tan zalenna kawng a hawn sak thin in, a hnuaia mite thil titheia siama, chak taka hma lak a tul a ni tih a hrechiang bawk thin.
    Hruaitu dik tak leh chhawr nahawm ber chu hruaitu nih thlahleh lo, mahse chung lam Thlarau Thianghlimin loh theih lova hruaitu atana a hlankai te an ni. Paula hun lai atanga tun hun thleng hian rilru leh thinlung takzeta an dinhmun luah peih lo mihring Lalpa’n chanvo a pe ngai lo. Hruaitu nih thlahlel te hi hruaitu atan an tlak (Qualified) lova, hruaitu dik tak chu a inphahhniam a, a inpumpek a, tin, Thlarau in hruaitu dang a thlan chhuah pawhin itsik mai lovin a zui mai hreh lo.  

THUNEIHNA HMAN SUALNA KAWNG
(I) Thuneihna kan han chan ruala rilrua lo lut ve awl tak pakhat chu Pawimawh fal bik riaua inhriatna hi a ni. Kan tellova thil kal thei lo tura kan ngaihtuah tawh chinah chuan kan dai pelh tan tawh a ni. Kohhran hi hruaitute rem chhoh a ni lova, Lal Isua-a rem chhoh a ni zawk.
(II) Thuneihna kan chan tam poh leh mi dangte thu leh hla ngaihnepna a piang duh hle. Midang ten thil an zawhfiah changte leh ngaihdan an sawichhuah changte hian hruaitu thenkhat chuan an ngaithei lo mai thin. Hruaitu ni mah ila, kan dik lo theia, midangte an dik zawk thei ve fo tih hriat reng tur a ni.
(III) Thlemna awm ve fo thin chu, thuneihna hmanga mimal hlawkna sual chhuah tumna hi a ni. Politician ten an mipuite chu Lalthutthleng hlangkaitu atan chauh a duh tur a ni lo ang bawk hian Pastor-te pawhin a Kohhrante chu mimal intihlarna hmanrua atan hman a ching tur a ni lo.
(IV) Thenkhat mahni aia hruaitu tha zawk chher chhuah hreh tlat an awm thin. Hruaitu hlawhtlinna chu mipuiteah a in nghata, chuvangin ngaihthah chi anni lo. Thuneihna hman diklohna ah chuan mipuite ngaihthahna a thleng fo thin. Mahse chutiang chu chhe takin an tawp duh hle a ni tih hriat reng a tha a ni.
(V) Inawpbehna hi thuneihna hmang dik lo tute kalkawng pakhat a ni. Kohhran chhungah chuan chutiang chu ni chiah lo mahse, hlemhletna chi hrang hrang a inawpbehhna a thleng ve fo thin a ni. Thiam taka lam tang zawnga Committee Control tum tlat te, hlemhle taka midang ngaihdan leh Dan upbehte a awm ve fo a ni.

HRUAITU TLAKCHHIATNA LEH TLAKHAWLHNA
         Hruaitu ti hmelhem-a chhawr theih tawh reng reng lova siamtu tam ber chu Mipat hmeichhiatna kawnga dai pelhna hi a ni. Sum leh pai duhamna avanga mualpho let der, kohhran hruaitu zingah pawh an tam tawh hle a ni. Sum leh paia mi rinawm lo chu thlarau nun kawng hruaitu (Spiritual leader) ah mitten an pawm tak tak thei lo. Tangka sum ngainatna hi sual tinreng bul a ni sia. Tin, hruaitu dihmuna mi a han din chhuah chiah hian chapona a thleng ve nghal thin a ni. Hruaitu, mi ngaihsan hlawh tak tak, tlakhawlhna lian ber chu engkima ‘Ka, keimah’ (myself) tih thlak ve zenna hi a ni. Fakna ri hriat hi a nuama, mi ngaihsan nih pawh hi thil thlakhlelhawm tak a nie, mahse Lal Isuan “ Mi zawng zawngin an fak hunah che u in chung a la pik ang” a ti daih mai. Lar tum hi thil atthlak tak mahni intih mualphona thlen thei a ni. Pathian rama rilru leh rorel leh tihtakzeta thawktu chu lar tum lo mahse thuhruk tak tak theih a ni chuang lo. Pawl pakhata an hotupa ber chu a pensiona, pawl chuan a tlakhniam phah hle maia, kum 20 chhunga a hruainna ah, amah mimal tha mahse a tlin tawklohna lan chianna em em chu a aiawh/ thachang dawltu a chher chhuak lo hi a ni. Lal Isua chuan kum thum chhungin a thachang dawltu tur zuitute a chher hriam hman a ni.
          Tin, hruaitu-a nihna chan leh sem a nih ruala, harsatna lo lang ve thei leh lo awm ve thei te chu- Kan luah tur ni awm taka kan lo ruat ve rilruk dinhmun midangin an luah hian engtin nge kan ngaih thin? Mahni kan han in bih chian deuh hian hruaitu nihna atanga kan tlinlohna leh fellohna kan in hmu ve fo thina, chu kan chaklohna lai mi dangten an rawn hmun ve chiah hian engtin nge kan ngaih thin?

MIPUITE NENA HRUAITU INLAICHINNA
            Hruaitu tha ni tur chuan mipui te nena inremna leh inlaichinna tha tak kan nei tur a ni. Kohhran hruaitu tana hna hahthlak ber pakhat chu inlaichinna boruak tha vawn reng hi a ni ve thei awm e. Thil tum tihlawhtling tura kutke ber Mipuite an nih avangin tih phur, fuih, leh khalh kal reng an ngai a ni. Tin, mipuite inkara inlaichinna tha siam reng a nih loh chuan thawhhona a tha thei lo ang bawkin Pawlin hma a sawn thei lovang. A tawpah hruaitu bawk rel bur tur chu an ni leh thin. Dawhtheihhna leh taihmakna a pawimawh hle a ni.
          Hruaitu emaw member emaw kan nih pawhin pawl leh kohhran chhung inrelbawlna ki ang reng renga, mahni hotute thawhpui tha duh lo reng reng chi hi hotu dinhmuna an din pawhin hruaitu tha an ni ngai lo. Department, pawl leh Kohhran ah te hian dinhmun in anga kan dinpui, kan Rank puite chawimawi leh duhsak hi an har ber thin. Kan chunga mite emaw, kan hnuaia mite emaw hi kan itsik ngai lem lo, kan terh phak deuhte bawk hi itsik an awl thin. Midangte aia chungnun duhnate, dinhmun tha bik luah duhnate hi thawkho kan nihnaa inlaichinna tichhetu a ni fo thin. Chuvang chuan a hotu kan ni emaw mipuite kan ni emaw pawl leh kohhran in a hlawkpui theihna tur a nih chuan rual pata tan kan lak ruala, innghirnghona emaw harsatna emaw kan tawh pawhin zaidawh leh inthuhnuai rawlh taka kan in Hmangaiha kan thawhho a ngai a ni.
         Hruaitu dinhmun hi a ropuia a duhawm a ni. Hruaitu nih tum erawh a sual hran love. Amaherawhchu a dinhmun lai chauh thlakhlelha hi a tha lova, a hruia lai a pawimawh a ni. Hruaitu nih tum dan tha chu hruaitu dik tak zia pu tura inbuatsaih hi a ni. Hruaitu atana tlak mihring hi chuan dinhmun luah lo mahsela a HRUAI tho tho thin. Hruaitu tih tur leh awm dan tur kan sawi tak zawng zawngte kha mi pakhatah a famkima hmuh vek a har hle ang. Amaherawhchu hmasawn duhna leh tumna tak tak hruai kan nih chuan kan ngaihtuah awm lovang. Hruaitun hma a sawn loh chuan mipuiin hma an sawn thei lo.
    “HRUAITU THA NI TUR CHUAN A BULPUI BERAH PATHIANA INNGHAH NGAMNA KAN NEIH HI A NI”

Monday, June 13, 2011

Awi Karei:Drama - Scene II na


Pi Baby-I         : Pu Nghak, zahngai zahngai,  inbeng dai teh, (ti chung chuan, Pu Ngaka hmunphiah ken chu a lak sak a, a bula buara chu an tin vang vanga, thapui leh zak kau meuhin a hmunphiah ken lai chuan a bul lawka buara chu…… an vaw ve thawr mai a nih kha!) hetiang hian maw? Hetiang hian maw? I vuak ang a tia.. vawikhat mai duh tawk lo chuan, vawihnih, vawithum,...

(Scene I na  - a chhunzawmna)

[Chutia an rik laih laih lai chuan Pu Siama te kawngka atang chuan hmeichhe naupang pakhat Pu 
Nghaka fanu Mafeli an tih te hi a lo lut hlawl a]

Mafeli            : Ka pa lo haw tawh rawh, ka nu in ati, Kan Kohhran Upa ho an lo leng a, a pawimawh lutuk a ti ania (a rawn ti reuh a)

[An thiltih lai chu an tawp rual duna, an in en ang dun haw haw a; An sira Ngurtei mak ti leh 
hlauthawng lo ding zum zuih pawh chu pindan lamah a tlan phei a ]

Pu Nghaka       : Ka heti reng lovang, lo en reng mah rawh u, In pa pawh chu lo hrilh rawh, min pek vat loh chuan ka dawhtheihna hian a tlin reng lovang, Party mi leh sa hi inti ve dei dui tawh lo se a tha ang. Mai mai..naktuk, naktuk ah ka lo kal leh ang.. (A hnu rei vak loah chuan a fanu nen chuan an chhuak ta a)

[An chhuah hnu reilote ah chuan Pu Siama pawh chu buara kar atang chuan na tih hmel em em in a lo
ner chhuak naw naw a, a na ti lutuk chu a lu leh a kut leh ban chu a rawn nuai nawk nawk a]

Pu Siama     :Kan zawngchhepa chu a van chak lo dawn rua em? A nasa lovang, awiah awiah,..  zawnga, zawng chhe pa, Nghak bala mai mai chu! i chak lovang.. (a in tuai vut vut a)

[Chhungkaw pa ber chutia nupui leh fanau te hmaa Nghak bala’n an vuak tak hrep hrep chu awm reng
nuam a ti vak lo ni ngei tur ani, engdang sawi tam lo chuan a pheikhawk a bun lawk a, a kalna tur 
pawh sawi lemlo chuan a chhuak liam ta nghal a]

                                                                     SCENE II-Na


[Zan dar 9:30 a ni tawh a, Pi Baby-I te in hi veng tlabirh leh veng keltil lam a nia, Veng dang aiin a reh
a, zan a rei hma bik maw tih mai tur hi a nia, an rin aia an pa ber a lo haw har avang chuan, ngurte-i
tak ngial pawh mu lovin a meng hram hram a]

Pi Baby-i          : Ngurte, zanin i thianpa lo leng kha khawilam mi nge?  Engti mi nge anih?.... Kha tukverh thlanglam te kha zuk kalh tha teh, tunlai hi kan veng lamah hian rukru sawi tur an awm zeuh zeuh a nia,.
Ngurte-i           : (A inngaihbel nge, a zak ve deuh chu a sen ap ap a) Hmanni ka pa nen Aizawl kan zin laia, ka thianpa Mama a nih kha, Kan kawmchhak Pu Buaia te tupa a nia, a lo zin a,(thlanglam tukverh pawh chu a kalh kim vek a, a nu hnen a lo let leh chuan) Awi ka nu, ani maw? E ani tak ang, ka thiannu pawhin kar hmasa zan, an inkhawm hlanin rukru an inah lutin an pawisa dahthat a bo thu min hrilh tak a sin.
Pi Baby-i          : (Bang laia an sana pui chek ri tlak tlak chu a en leh zauh thin a) Ngurte, hei i nula ve dawn tawh a, i thian kawm te pawh hi fimkhur a ngai viau ania, (a la hlum tlem la bang chu a  hlum hlum mawlh mawlh a) Keini chhungte hi en teh! heti mai kan ni sia, kan fanu duat lai leh kan neihchhun i nia, i u mama lah, i pa ang mai a ni sia, nang tal-in i nu leh pa zahna tur chuan engmah ti lo hram ang che aw, mambawih. (a la hlum pawh a hlum zo chiah a, a dah tha sawk sawk a) Aw! I pa lah chu tun thleng thleng a lo la haw loh leh aw?
Ngurte-i           : Ka nu, a mak ka ti thin em mai, ka pa awm dan hi, Hmeithai Zuzuar nu hnenah te khan a zuk chattthla leh te a nilo maw? Kei chu ka nu, thian dangte bulah pawh awm nuam ka ti tawh lo, min melh hrek hrek a, a zahthlak ka ti em mai…
Pi Baby-i          : Mambawih, A pawi ka ti khawp mai, Keima thiam loh pawh hi ani pakhat e! (tapchhak lampang chu a en a), I pa nen kan inneih tirh kha chuan, I pa hi pa fel tak ani a, kei pawh theihtawp-in kohhran-ah leh thalai-ah te ka in hmang vea, mahse rual awh luat-ah leh mi-an kan tum luat ah a dik a dawk pawh thlu lovin kan kal a, chutah kan vanneih vang nge kan vanduai pawh ka hre ta lo. Congress an in thlan Lal lai khan, Party Leader ah a in vawrh kai vea, a tha kan ti lo tih erawh kan hre dun reng nachung-in, tih theih dang kan  nei silo ani.
Ngurte-i           : Ka nu chutiang ani thei dawn em ni? (a ngaihna hriatloh hmel tak leh mak ti hmel tak hian a nu chu a en ha a) midang pawh anni ve tho lo em ni?
Pi baby-i         : Mambawih, kan kovah nihna tha leh chanvo tha ka kutah a tlak chiah hian, min siamtu Pathian hi theihnghilh a awl thin a, (a ngawi deuh vang vanga, eng emaw tak veiruk nei niin alang a, a en ngai reng chu a en a, rei lote hnu chuan a chhunzawm leh ta a) chumai bakah khatih lai khan Polictics inchirthehna a hluar bakah dik lo taka sum chelek a awlsam a, sum lama rual ban lo ta na-na leh rual awt reng renga hun hmang thin kan nih takah kan thawhchhuah-in a tlin reng thei silo! Chutah a theih theih eiruk mai loh kha chu tih dan dang a awm lo ani…
Ngurte-i         :Politics an tih fo hi ka hrethiam ve der lo ka nu, a bik-in 'Politics' tih thumal an sawi ri hriat hi chuan Eirukna, inbumna, leh dawt sawi bak hi rilru ah alang ngai lo in ka hria, mahni thawhchhuah nilo sum awmsa hman hi chuan hman thiam a har a, chuvang-ah te ka lo chan ve mai mai a,.. 
Pi Baby-i         :Tun hnu hian ka hre chhuak ta, Party an ruihchilh a, Chi bing politics ah an tlathla a, ram leh hnam tan ti reng chung si hian, mahni chhungkua theuh pawh siamtha thei lo hian Ram hi siamthat belhna leh chuan tur a awm lo tih hi kan hre har em ani. nun hi a hahthlakin hriatthiam a har...

[A sawi zo hman chiah lo tih ah chuan an kawngka chu an rawn kik ri dawt dawt a, Ngurte-i nu leh a
fanu chu mak ti tak in kawngkhar chu an en rual dun a,. ‘Ngurte-i, Ngurte-i nu’ tih a lo rik takah chuan 
rang takin kawngka chu an hawnsak nghal a]

Pi Baby-i          : (Mak ti leh hlauhna nen a thil hmuh chuan a barakhaih ngei mai) Awi ka nu! Eng kan ti ta nge ni? Awi Lalpa,… ka duh lo ka duh lo… (Pu Siama, an pa chu Pu Muana leh Mama te chuan an rawn kuah lut a,  A lu ah leh a ban velah chuan thisen a kai hnuanga, amaha han chechang thei zia-zang ani lo).

[A rang a rang-in Khum lamah chuan a theih ang ang in an muttir a, a chau hle niin a lang, a rawn 
rum chhuak leh tiah tiah thin a; Ngurte-i lah a thil hmuh avang chuang chet-na chang pawh a hre lo 
hial a, a thlauthawng hmel chu a khawngaih thlak let ling zawk hle a. An han buaipui nghal char char 
a, Pi Baby-i chuan anpa chal hliam atanga thisen lo chhuak chu pawnchhe fai leh tui vawt in a dep a,. 
chutah an thil tawn, an chanchin chu an han sawi zung zung a]

Mama              : Khatia ka haw chho kha, kan in ka thleng hman tep tawh tihah, kan kawmchhak deuh hlek ah khan mipahnih hian mipakhat (Ngurte-I pa) an sual rawna, kawngsir-a side drain khuar laiah an tlawh thla lai ka hmu a, a kekawr leh a jacket vel an dap lai pawh kha ka hmu thei a, mi an han hmuh takah chuan an tlan che taa, Thei leh thei lova ka buaipui lai hian, hei ka Pu hian min rawn tanpui ve ta nghal a,…
Pu Hminga    : Nie, khatia ka leng haw lam khan, hei kan nau hian a sawi tak ang hian thil chu a thleng a, mahse ka hmuhna a hlat avang leh, ka thlenthlak meuh chuan, umphak hman anni tawh lo. Pakhat zawk erawh kha chiang takin ka hria. Ngurte-i pa ani tih ka hriat velah hei, Vala nen hian a rang lamin, kan rawn kuah/ paw thla ta a ni (tiin a sawi charh charh a)
Pi baby-i              : Awi ka rei! A van han mak thin teh em aw, Mami pa, mami pa, harh lul teh, harh teh (inhnit feih feih chung chuan a chal kak atang thi lo chuak chu dangin, a theih ang angin a nem phui ta a)

[In inhnaih te te an nih avangin, an thenawm nu, Pi Hma-i pawh lo thleng hmasa ber-ah a tanga, mahse a rin lawk aiia na daih a nih vang leh, a taksa dang atang leh a lu atanga thisen tawp hlei theiloa lo chhuak a hmuh chuan]



Pi Hma-i         :Awi! Lalpa, kei hi thisuk nei ka nia ati zo chiah a, [A sawi zawh hma chuan hmanhmawna    nei miah lo hian an thisuk leh char char phawt a,. Pu Siama a heti nih tawh nak laia…]
(chhunzawm tur)


NB: Nachin lawk khan Juice dawr ah, khaw lum chhuanlam-in  mango shake ka in mai mai teh ang ka tia, ka in zo cheng 10 ka pe a, Cheng 45 min kir a, lawm takin engmah sawi lem chuang lovin, 'India, Vairam leh nghal anih hi', tia mahni inthiam chawp in, lungawi takin ka haw taa,...  


Thursday, June 2, 2011

Tam kan tih hi a tlem e!

Mizo ten tam kan tih hi a lo tam lo khawp mai, hei hi a chhan ber nia lang chu number chhiarna-a Tluklehdingawn thleng chauh kan neih vang a ni ngei ang. Diarphawng en, Vatelubeuh tih ang reng number chhiarna kan neih lah Official-in kan pawm lem lova, nuihza fiamthu nan mai mai kan hmang sia. Hengte pawh hi pawm vekin tlukdingawn aia tam fe number chhiarna hi chu nei ila, khawvel huapin tam kan tih pawh hi a tam ve deuh tur.

Rambuai dawn tep khan Putar pakhat chuan kan hnam sipaite ralthuam ngaihzia hahip-in an sawi a, ‘E! Grenade ringawt pawh iptepui leng hawk an nei alawm. India sipaite chuan engtin nge an hneh teh lul ang?’ a ti. Nia, iptepui ang hawk grenade tam ti tan chuan thil hi a lo tam hma dawn em a ni.

Lunglei chhim lama khaw pakhatah pawh, Pa pakhat chuan Sapthei a ngah viau ani awm e, an sawi ka hre reng thin. A sapthei chu hralhna zawn sak turin mithiam a rawn a; Tin 5 zet a zau-ah chuan sapthei a thar tam deuh ani ngei ang, tin tamfe a thar ni ngei tur ani. Phai lam Company-ah an zu zawh saka, anni chuan ‘duh e, matric ton engzat vel nge in rawn thawn theih ang?’ an rawn ti ta mai ani awm e. Kan sapthei ngah inti chuan metric ton khat (1) pawh a lo nei mang silo ni ngei tur a ni. Tam kan tih hi a lo tam thin lo a ni.

Tlabung border trade chungchang Delhi tlanga Sawrkar mi tirhten an rawn endik a ni awma, ‘he laiah hian Border trade hi han ti tak tak ila, pawisa virvel engzat nge ni awm?’ an tih chu an mi rawnte chuan ‘cheng nuai sawmhnih’ vel chu a tling ang’ an tih thawm ka lo hre ve a, titi maia ka hriat phei chu ani a. Chutah Delhi mi pawimawhte chuan buaipui tlakah an ngai ta lo ni awm takin an sawi ka hre thin. Nie, nuai 20 vel ringawt chu Border Trade-a sum vir velah chuan a tam lo a ni. Mahse keini chuan nuai 20 chu sawi loh, nuai khat pawh tam kan la ti hle chu ani sia.

Aizawl motor tamzia hi kan sawi fo a, mahse Calcutta leh Delhi leh hmun dang dangah han kal ta ila, Mizoram-ah motor a tam loh zia kan hre ve thei ang. Kan kawng chep leh chhiat lutuk vang mai mai hian motor a jam a, a han dingtlar put mai hi tam kan lo ti leh mai thin a, mahse hei hi tam ani lo, aaaa! mizo-ten tam kan tih hi a lo tam lo a nie. Tupawi mah ka sawi em lovang chu.


Source: Ramhluna Hnamte; Vanglaini

Wednesday, June 1, 2011

Mizo Hnam Dan- (Thilmak thenkhat)


Mizo te hi kan ramah Christian-na a rawn luh hnu hi chuan kan thang chak khawp mai, kan sakhua kan hnawla, sakhaw thar kan bawha, kan silhfen kan paiha, sap leh vai silhfen kan in bela, kan khawtlang leh kan hawiher te a danglam zo ta. Kan mizo hnam dan kan theihnghilha, hriat pawh kan tum teh chiam lo ani ange, kan tunlai nun nen inremlo nangiang erawh kan paih ve zel a thiang tho ang chu. Kan hriat ang in Mizo te hi ziak leh chhiar kan neihna a la rei lova, dah that thlip thlep a awm loh avang hian chipchiar takin kan Mizo hnam leh Dan lo chhuahna leh bul tanna tak chu hriat theih a nilo.
Amaherawh chu Thawnthu leh Upa titi atang te-in, tlem-a-zawng kan hre thei. Mitthi thlaichhiah kan tih te hi Tlingi leh Ngama thawnthu atanga kan chin tan niin, milulam kan tih te pawh hi Hrangkhupa leh Hawnglaia thawnthu atanga kan chin tan a ni ngei ang.
Hnam mawl lai leh tlem lai chuan Lal hmaa thubuai rem turte chu a inthuhmun deuh thuma, a rem dan pawh a inang tlangpui lo thei lo, chuvang chuan, inlaichin fu fu te chu tihdan phung (custom) ah lo chang-in, Hnam Dan (Customary Law) kan tih hi alo piang ta a ni. Mizo Dan tam tak, thangtharte tana mak leh hriatthiam har tam tak a awma, sawi sen ani lovang. Chung zing ami chu tlem lo sawi ta ila:
1. Nupui Uire: Nu, pasal pawmlai nei, an uire ngat chuan an haw em ema, ngaihdam harsa an ti. Nu uire lai a pasalin a phawk chuan, a tlangvalpa chawpin a that  thei,  thah a thiang tlat. A tihlum lo anih pawhin, an beng leh an hnar te pawh, hlehsak a thiang bawk. A duh chuan a nupui chu a hak lai hilh sak vekin, saruakin tuallai ah mi en atan banah a phuar thei bawk. Uire chu an hmusita, an endawng bawk. An fanu te pawhin pasal an hmuh loh phah fo bawk. A ruka uire pawh ran emaw, thingbul emaw tal hrilha , inpuan angai, chutilo chu Sakeiin uire nu chu a seh duh an ti.
2. Mihur zawn: Hei hi tunlai mite tan hriat a har ang. ‘Gang rape’ an tih ang deuh hi a ni. Mi awm herh, tunlaia KS kan tih ang chi, tlangval in an pawl rawn chu zawn (thutthleng min lo zawnpui teh, tih a zawn lai tak anga thluk tur)an ti a; hetiang hi hmanlaiin a awm zeuh zeuh. Mahse hremna dan a awm tlat lo. Tin,  mi duhlo chung pawngsual luih talh hi sawi tur an awm meuh lo niin a lang bawk. Lal leh Upa hnenah pawngsual thubuai thlen a awm lo tluk a ni.
3. Mi ngaihthlak: Mi banga beta, mi thusawi nagithla ru an awm thin. Hei hi Sial leh Salam chawi theihna ani. Khum a nupa mu ngaihthlak phei chu a pawi zual, inchhung atangin saifei te pawhin rawn chhunhlum sela, arte thih-in a thi mai a ni. Mi innei thar, an induh zana ngaihhlak erawh lei a kua lo. Hei hi a lar phian,.. tlem han sawi zau deuh ila, inneih atanga a zan hnihna, ‘lawi that zan’ ah hian mo lawmtu mipui an tin zawh velah mo thian nula leh a pasal thian tlangval chuan an mutna an siamsak veka, an chhuahsan ta thin a ni. Chutih lai tak chuan tlangval phawk, haw ve duh lo, sumhmuna lo awmte kha lo lutin, Mo neitu chu sutpuiah an phuar bet a, an chhuahsan a, pawn lam atang kawng an khar a, an kalh tlat a. Thenkhatin bang awngah an bih a, a then inhnuai ah an tawm a.
Mo neitu chuan mo chu an mawl biak ngeia (Kan pi leh pu-te hun lai khan Nupa te kha an in mawl biak mai thin), Mo neitu khan mo hnenah “Min va phelh teh” a han ti a, chutah sumhmuna tlangval ho khan, “chhei raw, a phelh teh chuan aw,.. a nep zo lo ani ang” ti mai maiin an lo au el vel a. Mo tan a zahthlak thei em em ani. phelh loh chi a ni silo, zak chung chungin a va phelh a, tlangval ho khan thawm an neih reng avangin mutna khua pawh kaw hek lo, tlaivar dawn dawna men a tul mai thin ani. He phawk thawh dan nu but mai hi kum 1944 te pawh khan Aizawlah ngei pawh hian an la ching fo.
Heng tlangval, phawk lo chhuah thin te hian Mo neitu sumhmun hi an suasam fo bawk. Buh denna Sum leh Suk te hi hla takah an pu chhuak daiha, Arte hi a bawm chawpin an khai bo va; Lawi-ar te an ru a, an ei a, chuti chung chuan rukru-ah an inngai miah lo. Chuvangin Lawi-ar ruk chungchanga Lal leh Upa emaw, Court emaw thleng an awm ngai lo. Thiante Mo lawmpui dan danglam tak a ber mai, infiamna ki sang tak a ni.
4. Mi thlama ui talh: A thiang lova; chutiang ti an awm chuan Sial leh Salam chawitir anni thin. Tin, mi thlama Chakai rawh pawh a thiang lova, Sial leh Salam chawi theihna bawk ani.
5. Lal tang Chhuak: Mizo Dan mak tak mai, mahse Vailen hnu-a Sawrkarin a tih tawp tak chu- Lal tang chhuak kut sil nana mi nunna laksak hi a ni. Hmanlaiin Lal leh Lal/ khua leh khua an indo fo thina, Chutiang indonna ah chuan Lal tupawh, an hmelma ten man ta hlauh sela, Lal anih avangin thah a thiang lova, tha taka enkawl tur ani zawk. Lal chu a khua leh tui ten an tlanchhuak mai thin.
Amaherawhchu an chhuah hnu-ah, a lawmna ang ziazangin, a mantu Lal khua leh tui te zing ami, a remchang apiang, mi pakhat tal chu, Lal tangchhuaka thu pekin, an tihlum thin a ni. Chu chu kut silna an tia, tual that-a chhiar pawh anilova, Lal meuh tang chu a zahthlak ve a, hei vang hian tih tur ve rengah an ngai. Chutia a khua leh tui ami an lo that mai chu a mantu Lal pawh khan huat awm tak a ni na a, a haw miah lo; a rilru takin a Amen pui tlat zawk ani.
6. Tlangchil: Mizo danah chuan tlangval ho thu hi ngaih pawimawh ani thin. Lal leh Upa pawh Zawlbuka tlangval thil tih leh inrel-bawlna-ah an in rawlh zen zen lo. Misual, awm tha duhlo, mi tawrawt, kut-kem nei tih vel hi chu Lal leh Upa-in an chungthu an rel hmaiin tlangval ho in an zilh mai thin ani. Chutiang misual chu Zawlbuk-ah tlangval hovin an dinhuala, mei an timit a, Val Upa thupek ang zelin, an sika, an piai a, an nam kata, an benga, Val Upa-in a tawk a tih hunah an bansan chauh thin, hei hi Tlangchil an tih chu a ni.
7. Sawi: Nula leh tlangval inrimna kawngah nula Pa-in a fanu inleng te lo ti nawmnah-in, fate a lo-u-chhuakin tan ta sela, tlangval hovin an sawi thin. An sawitur pa in-ah chuan tlangval leh mipa naupang, thingnawi fawm zawng zawng an va lenga, a in neitute an chhuahtir veka, In chu an sawi nghing ta chiam mai thin a ni. A chang phei chuan bangte an tlawlh thla a, In chu an namthlu hial thin a ni. Hetiang sawi chhungkua leh a hmeichhiate tan hian zahthlak tawp a tling, pasal pawh hmu lo leh khawtlang ina a thinhrik te hial an awm.
Sawi tur tam tak a awm, mahse thenkhat tan hian thu sei pui pui ziah lo helh awl awl kan tam thin sia, a chhunzawmna te kan la ziak leh ang chu, hei chauh nilo hi sawi tur tam tak a awm ngei ang, keini aia hria, mithiam zawkte rawn chona ni pah fawmin kan hriat te i thawhkhawm teh ang u!
NB: Thu thenkhat lakna te:  Zo-Zia, J.Malsawma (Thanpuii pa), 2000 Edition, Mizoram publication Board, Aizawl

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More