Showing posts with label Ngaihdan. Show all posts
Showing posts with label Ngaihdan. Show all posts

Monday, July 25, 2011

Zu khapna dan teh fo hi

Zu khapna dan tih hi zep thu cheng lo chuan, kan titi tui ber leh kan helh em em, kan auchhuah pui nasat, hma erawh kan sawn pui theih hauh loh a ni. Mizoram zaa za kristian tia in chhal ngam hi, lemderna (hipocrisy) nuna kan luh thukzia entirna fiah tha ber chu kum 1977 feb atanga zu sak, zawrh leh in khap burhna (Total prohibition) kan puan leh hman tan kha a ni awm e. Kum zabi thar kan kai atanga Total Prohibition puang hnuhnung ber chu, Mizoram Congress sorkar a ni. A fing tlai anih chuan khawvela fing tlai ber, a ai tlai anih pawhin khawvela a tlai ber ani ti ila kan sawisual tampui awm love. Tlai khaw hnua zu khap thu la buai pui chuk chuk sorkar kan ni a, Mi lung fing chin ina tha an tih loh leh a theihloh tur zia hre reng chunga, Kohhran nawr tawtna atanga inthlan leh huna mipuite duhsakna dawn beisei vanga, congress sorkar in hetia ati mai hi thilmak tak niin a lang. Zu khap burh nachang hre khawp sorkar hawihawm reng reng ke vanchhawnin an tla thin, tih hrelawk ngat sela chu, an tilo tawp tur ania, mahse an hre silo. Eng nge a nghawng? A kum leh november 1998 inthlannah chuan congress chu an chief minister hovin ke van chhawnin an tla deuh phiar ani.

He Zu khapna dan an siam hi mipuite pawh min nghawng nangiang reng a, a nghawng leh a thlen chin pawh kan hria, A thatna tam tak pawh lo awm mahse, a khawi zawk hi nge buk rit zawk anga, a eng hian nge ram khalh ngil ang tih erawh chhiartu leh mipui kutah dah mai ang. Ram leh hnam dang pawhin an lo ti ve tawh a, hlawhtling tak tak an awm kan hre lo. Entirna pahnih khat lek lo tarlang teh ang. 

Europe, abikin England atanga USA rama pem hmasa, Protestant turu thlahte chu Middle-west leh south lamah lo nei leh ran vulhin an khawsa ber a. Heng pem hmasa, mi hlun (old stock) inti ho, hnam induh tak, fir taka Puritan ho zirtirna kenkawh duh ho hian hnam dang, pem tharho, mi hnuahnunga an ngaih, khawpui leh thilsiamna hmunpuia cheng, abikin Irish, Italian leh German mi, Protestant pawl pawh ni lote chu mi hnawksak, zu in ching leh nawmchenna nuna inhmang mi nia an ngaih avangin, an zalenna khuahkhirhsak dan an zawng a. Protestant pawh chuan 1869 khan, National Prohition Paty an din phawt a; kum 1895 khan Anti-Saloon League of America an din leh a. Kum 25 zet beihpui an thlak hnu chuan 1919 khan US Congress chu an zu sak leh zawrh khapna dan 18th Amendment, a bill pu luttu Volstead hming chawia Volstead Act an tih chu an pass-tir a, a kum leh chuan an hmang tan a. Kum 13 zet an beih hnu chuan an hlawhchham der a, zu khapna dan chu 21st Amendment-ah an hlip ta a ni.

Hemi chhung hian zu a let tamin a pung a, zu rui vanga accident tawk a let 647 (percent) leh zu tha lo ina thi a let 700 (percent) dawn laiin an pung bawk a. ZU atanga chhiah sorkar hmuh tur zawng zawng zu zuarte kutah a luh tak veng atangin nawhchizawrhna, pawisa inkhelhna (gambling and betting), nawmsip bawlna in te leh thilsual tihreng tihna hmun a pung nasa em em a. Politician ho leh Police-te chu zu zuarho kuta awm an nih avangin thu buai hla buaiah misualte chu ngam rual anni tawh lo. Chung lai chu alawm, mafia khawpui Chicago chuan "America khawpui zinga corrupt fai thak"(the only completely corrupt city in America) tih dihhmun a luah hial a ni.

October 24, 1929 a sumdawnng inpui Wall Street-a New York Stock Exchange nghawng chimtu zinga pakhat chu zu khapna vang niin thenkhat chuan an sawi bawk. Hei hian khawvel sumdawnna a nghawng chhe nasa hle a, indopui pahnihna intan thleng khan khawvelin a nghawng a la tuar a ni. Hemi hun chhung hi Chhiatna Rapthlak Hun (The Great Depression) an ti hial reng a ni.

Ram intodelh ber USA mahin zu khap chutiang khawp a chhiatpui dan chanchin Ram pakhat-a ram hruaitu lu ber pawhin kan hrelo nge kan palzam mai mai nge, kohhran hi kan ngam lo zawk? nge politics vang bawk em ni? Hei lo i lo en teh ang "Congress Chief Minister Lalthanhawla leh a hoten an tih ani a, an fakawm hle. Sorkar a Minister leh hruaitu lawk tak tak thlengin, tuman zu khap chu tha an tilova, a hlawhtlin an ring bawk lo. Kohhran hruaituten an nawr nasat em avanga an tih a nih thu an sawi vek. An sawi zel dan chuan, khap tura nawrtu puithiamho pawhin a hlawhtlin an ring lo. Mahse, zu khap tura sawrkar nawr kohhran hmaa an lo intiamna chu hlen ngei an dih si avangin,. puithiamho chuan an hmel hemmna tur veng ranin, hmai phih fai nan, sawrkar an khap luihtir a ni. Puithiamho leh politician hovin zu politics an lo khelh dan hi namai lo tak asin" tiin L.Keivom chuan Zoram Khawvel tih ah a tarlang hial.

Ngaihdan tam tak min neihtir a, a chunga ka tarlan hi ram dangin an lo tih ve tawh dan entirna mai ani a, a that leh that lohna sawi tur tam tak a awm ngei ang. Kan ram neihchhun Mizoram, hnam naupang tak leh ram dang dangte tihdan a tha emaw tha lo emaw, copy zung zung thin hnam hian Zu khap burna dan hi awm talo se, engtiang chiah in nge ngawng a neih ang? Tam tak chuan he Dan hman kher ngai lo hian control tum ta zawk se; mimal tin duhdan nise, a chin tawk leh awm tawk erawh inzirtirna khauh takin awm se ti duh pawl kan tam. Sawi zawh sen anilo, kei ka mimal ngaihdan ve mai ah chuan he Total Prohibition hi awm lo se, zalen takin awm se, a kum hnih khat ah kan buai pawh ani thei, mahse a rei ah zu kan in thiamloh na bik tur awmin ka hre lo. 

Tuesday, June 28, 2011

Eng hi nge Hmangaihna chu?

He khawvel ah hian mi tam tak hmangaihna zawngin an lo tlan tawh thin a, an lo la tlan lehzel bawk ang. He khawvel hlimna leh lawmna reilote hi hmangaihna emaw tiin mi tam tak chuan a parzu an lo tlan thin a. nimahse chutiang ho chuan lungbang an su a, kir leh turin chakna reng annei tawh silo. Chutiang chu kan ni ve ang tih ka hlau ani.

Hmangaihna awmzia hi i nghaihtuah ngai em? Kei chuan keima phak tawk tein a awmzia hre lo mah ila, hmangaihna in a nghawng chu tlem hre pha ve viai viai in ka inhria asin.

Nula leh tlangval an in ngaizawnga, an in hmangaih em em a, nimahse an chhungten an induh pui silo. A tawp atawp ah chuan inthenna tur kawl alo eng ta, nula chu a chhungten a duhlo chung chung pasal dang nei turin tirh liam an tum ta a, tlangval chu a rilru a na em em a, nula pawhin inruk chu a hnial lo, nimahsela, tlangval chuan ngun takin a ngaihtuah a, puitling takin thil a tia, hreawm ti em em chung leh mittui hial tla in a hmangaih em em chu, a hlimna tur a nih zawk phawt chuan tiin inthenna a hlan ta zawk a, a hmangaih a, Hmangiahna anilo kan ti thei dawn em ni?

Nula in a duh lo em em a, tlangval lah chuan a duh bur si; ka neih dawn loh che ai chuan ka tichhe tal ang che, midang i neih ka phal lul lo che. Ka tello chuan in tluang chuang lovang tiin a in hrosa a, Hmangaihna anilo kan ti thei dawn em ni?

Mi tam tak chuan inngaihzawnna leh hmangaihna hi thuhmun emaw an ti fo  thin, anilo asin. In hmangaih lo chung pawhin tam tak chu kan in ngaizawng ani lawm ni? Inngaihzawnna hi hmangaihna ani lova, kawng thenkhat ah chuan inhmangaihna avang chauhin in ngaihzawnna a awm chauh zawk ani.

Hmelthat vanga in ngaizawn chuan rei a daih ngai lova, hmel a chuai hunah Hmangaihna kan tih pawh chu a ral chawpchilh leh nghal mai thin. I bailpa/ bialnu hmeltha i tih em em kha accident vangin a hmai kha sawi bei bui leh chhe ven vun leh tawih hem huam in lo awm ta se, i hmangaih reng thei angem?

Kan pi leh pu ten hringnun hi mai lum ang an lo tih hi a dik khawp mai. Chan that lai kan nei a, chan chhiat lai kan nei bawk. Kan hringnun hi a in lumlet renga, kan duh angin thil a kal vek thei lo. Chutiang bawkin Sum avangin in hmangaih ta ila, sum awm lovin chhuan han chham ta ila, Tapchhak a meialh ringawt en tur ni tase, kan in hmangaih reng thei ngut  ang emaw? Sum avanga in hmangaih ni ta ila, sum a ral rual rual in hmangaihna pawh a ral ve nghal mai thin.

Mizia leh nungchang avanga inngaihzawnna pawh inhne hun leh in ngei hun a awm lo thei lo, rei a daih chuang lo. Hmangaihna avanga in hmangaihna erawh chuan dam chhung a daih thin. 

A nih leh hmangaihna kan tih chu eng nge nita ang? eng nge ni inngaihzawnna hi hmangaihna a nih siloh chuan eng ber hi nge inngaihzawnna pawh chu ni ta ang le?

Sunday, June 26, 2011

Engvang nge?

A chang hian engvang nge aw? he khawvel anchhedawng-ah hian ka lo pian ve le aw! ka ti thin. Sual sain kan pianga, sual nei reng chung bawkin he khawvel hi kan chhuahsan thin. Nu chhul atanga kan lo pian thlakin, itsikna kan nei nghala, hmangaihna pawh kan hrethiam nghal thin. Chhia leh tha hriat hma hauhin 'chan' kan hlau a, ani, ngaihsak hlawh duhna thinlung kan neih nghal ni.

Engmah nei lovin kan pianga, chu chuan neih ve duhna thinlung min puttir a; ani, chumi neih ngei tum chuan kan hmanhleh thin. A nei loin neih an duha, tam tak nei pawh in neihbelh zel an duh thin. Mihring te hian chin tawk kan hre lo. Duhin chin tawk anei lova, chu chu kan tlakchhiat pui thin. Amaherawhchu sim ahnekin kan thlahlel ber ani lawi si.

Siamtun mihring hi chhia leh tha hriatna hmangin kalkawng pahnih min siam sak a, chu chuan kan nun a kaihruai thin. Chhia leh tha, thinchhia leh zaidawm, nunrawng leh thinnel - engkim hmai hnih nei a siam kan ni. He khawvel, rilru leh thlarau, taksa indona leh in ui leh ar naah hian a chak chak dinchanna a ni tih hriate chu an dingchanga, Ro an rel thin. A ruh no no chhuak ah tih ang chiah in, chak leh remhria, thil tithei te an dingchang a, engmah lo nite chu tu ma hriatpui lovin an zuih ral thin.

Pian hun kan neia, than hun, vanglai hun kan neia, zuihral hun kan neia, thih hun kan nei thin. Hemi hrechianga, theihtawpa tan laa, dikna leh huaisenna hmang thiam chu he khawvel an kalsan hunah pawh, an nihna leh an hming chu zuih ral ve mai lovin par a chhuang zawk thin.

Kan pian chhan kan hriat a, kan nihna, kan theihna, kan finna, keimah, keimahni kan nihna midang te tana kan hmanthiam phawt chuan, miten min chhiar hunah hlawkna eng emaw tal an chharchhuak ngei ang. He khawvel ah hian thiltha tih kan nei tawh reng em? ka thih hunah, tunge tap anga, engtiang chiah in nge min vui ang. He khawvel hi lemchanna ania, a dawhsan ah/ stage ah kan ding meka, lem chang mek kan ni; hmuhnawm kan nih leh nih loh, en tlak kan ni ngei em? tih chu keimahni mimal tin nun theuh atangin a intan a ni. A tawpna erawh midang ten hnukhar in ngaihdan leh thutlukna an siam thin a ni. Nang hmuhnawm i ni em? nge lemchang thiam satliah mai mai i ni zawk?

Thursday, June 16, 2011

LEADERSHIP - (HRUAITU NIHNA) II- NA


(A chhunzawmna)
HRUAITU NIHNA DINHMUN DIK TAK
     Hruaitu chhungril leh nihna nun diktak chu chhiahhlawh dinhmuna din hi a ni. Mipuite thatna tur leh lungawina tura mi inhmang zo hreh lo leh midangte itsikna nei lo a ni. Tin, hruaitu tha chuan thuneihna a pumbilh vek mai lova, midangte tan zalenna kawng a hawn sak thin in, a hnuaia mite thil titheia siama, chak taka hma lak a tul a ni tih a hrechiang bawk thin.
    Hruaitu dik tak leh chhawr nahawm ber chu hruaitu nih thlahleh lo, mahse chung lam Thlarau Thianghlimin loh theih lova hruaitu atana a hlankai te an ni. Paula hun lai atanga tun hun thleng hian rilru leh thinlung takzeta an dinhmun luah peih lo mihring Lalpa’n chanvo a pe ngai lo. Hruaitu nih thlahlel te hi hruaitu atan an tlak (Qualified) lova, hruaitu dik tak chu a inphahhniam a, a inpumpek a, tin, Thlarau in hruaitu dang a thlan chhuah pawhin itsik mai lovin a zui mai hreh lo.  

THUNEIHNA HMAN SUALNA KAWNG
(I) Thuneihna kan han chan ruala rilrua lo lut ve awl tak pakhat chu Pawimawh fal bik riaua inhriatna hi a ni. Kan tellova thil kal thei lo tura kan ngaihtuah tawh chinah chuan kan dai pelh tan tawh a ni. Kohhran hi hruaitute rem chhoh a ni lova, Lal Isua-a rem chhoh a ni zawk.
(II) Thuneihna kan chan tam poh leh mi dangte thu leh hla ngaihnepna a piang duh hle. Midang ten thil an zawhfiah changte leh ngaihdan an sawichhuah changte hian hruaitu thenkhat chuan an ngaithei lo mai thin. Hruaitu ni mah ila, kan dik lo theia, midangte an dik zawk thei ve fo tih hriat reng tur a ni.
(III) Thlemna awm ve fo thin chu, thuneihna hmanga mimal hlawkna sual chhuah tumna hi a ni. Politician ten an mipuite chu Lalthutthleng hlangkaitu atan chauh a duh tur a ni lo ang bawk hian Pastor-te pawhin a Kohhrante chu mimal intihlarna hmanrua atan hman a ching tur a ni lo.
(IV) Thenkhat mahni aia hruaitu tha zawk chher chhuah hreh tlat an awm thin. Hruaitu hlawhtlinna chu mipuiteah a in nghata, chuvangin ngaihthah chi anni lo. Thuneihna hman diklohna ah chuan mipuite ngaihthahna a thleng fo thin. Mahse chutiang chu chhe takin an tawp duh hle a ni tih hriat reng a tha a ni.
(V) Inawpbehna hi thuneihna hmang dik lo tute kalkawng pakhat a ni. Kohhran chhungah chuan chutiang chu ni chiah lo mahse, hlemhletna chi hrang hrang a inawpbehhna a thleng ve fo thin a ni. Thiam taka lam tang zawnga Committee Control tum tlat te, hlemhle taka midang ngaihdan leh Dan upbehte a awm ve fo a ni.

HRUAITU TLAKCHHIATNA LEH TLAKHAWLHNA
         Hruaitu ti hmelhem-a chhawr theih tawh reng reng lova siamtu tam ber chu Mipat hmeichhiatna kawnga dai pelhna hi a ni. Sum leh pai duhamna avanga mualpho let der, kohhran hruaitu zingah pawh an tam tawh hle a ni. Sum leh paia mi rinawm lo chu thlarau nun kawng hruaitu (Spiritual leader) ah mitten an pawm tak tak thei lo. Tangka sum ngainatna hi sual tinreng bul a ni sia. Tin, hruaitu dihmuna mi a han din chhuah chiah hian chapona a thleng ve nghal thin a ni. Hruaitu, mi ngaihsan hlawh tak tak, tlakhawlhna lian ber chu engkima ‘Ka, keimah’ (myself) tih thlak ve zenna hi a ni. Fakna ri hriat hi a nuama, mi ngaihsan nih pawh hi thil thlakhlelhawm tak a nie, mahse Lal Isuan “ Mi zawng zawngin an fak hunah che u in chung a la pik ang” a ti daih mai. Lar tum hi thil atthlak tak mahni intih mualphona thlen thei a ni. Pathian rama rilru leh rorel leh tihtakzeta thawktu chu lar tum lo mahse thuhruk tak tak theih a ni chuang lo. Pawl pakhata an hotupa ber chu a pensiona, pawl chuan a tlakhniam phah hle maia, kum 20 chhunga a hruainna ah, amah mimal tha mahse a tlin tawklohna lan chianna em em chu a aiawh/ thachang dawltu a chher chhuak lo hi a ni. Lal Isua chuan kum thum chhungin a thachang dawltu tur zuitute a chher hriam hman a ni.
          Tin, hruaitu-a nihna chan leh sem a nih ruala, harsatna lo lang ve thei leh lo awm ve thei te chu- Kan luah tur ni awm taka kan lo ruat ve rilruk dinhmun midangin an luah hian engtin nge kan ngaih thin? Mahni kan han in bih chian deuh hian hruaitu nihna atanga kan tlinlohna leh fellohna kan in hmu ve fo thina, chu kan chaklohna lai mi dangten an rawn hmun ve chiah hian engtin nge kan ngaih thin?

MIPUITE NENA HRUAITU INLAICHINNA
            Hruaitu tha ni tur chuan mipui te nena inremna leh inlaichinna tha tak kan nei tur a ni. Kohhran hruaitu tana hna hahthlak ber pakhat chu inlaichinna boruak tha vawn reng hi a ni ve thei awm e. Thil tum tihlawhtling tura kutke ber Mipuite an nih avangin tih phur, fuih, leh khalh kal reng an ngai a ni. Tin, mipuite inkara inlaichinna tha siam reng a nih loh chuan thawhhona a tha thei lo ang bawkin Pawlin hma a sawn thei lovang. A tawpah hruaitu bawk rel bur tur chu an ni leh thin. Dawhtheihhna leh taihmakna a pawimawh hle a ni.
          Hruaitu emaw member emaw kan nih pawhin pawl leh kohhran chhung inrelbawlna ki ang reng renga, mahni hotute thawhpui tha duh lo reng reng chi hi hotu dinhmuna an din pawhin hruaitu tha an ni ngai lo. Department, pawl leh Kohhran ah te hian dinhmun in anga kan dinpui, kan Rank puite chawimawi leh duhsak hi an har ber thin. Kan chunga mite emaw, kan hnuaia mite emaw hi kan itsik ngai lem lo, kan terh phak deuhte bawk hi itsik an awl thin. Midangte aia chungnun duhnate, dinhmun tha bik luah duhnate hi thawkho kan nihnaa inlaichinna tichhetu a ni fo thin. Chuvang chuan a hotu kan ni emaw mipuite kan ni emaw pawl leh kohhran in a hlawkpui theihna tur a nih chuan rual pata tan kan lak ruala, innghirnghona emaw harsatna emaw kan tawh pawhin zaidawh leh inthuhnuai rawlh taka kan in Hmangaiha kan thawhho a ngai a ni.
         Hruaitu dinhmun hi a ropuia a duhawm a ni. Hruaitu nih tum erawh a sual hran love. Amaherawhchu a dinhmun lai chauh thlakhlelha hi a tha lova, a hruia lai a pawimawh a ni. Hruaitu nih tum dan tha chu hruaitu dik tak zia pu tura inbuatsaih hi a ni. Hruaitu atana tlak mihring hi chuan dinhmun luah lo mahsela a HRUAI tho tho thin. Hruaitu tih tur leh awm dan tur kan sawi tak zawng zawngte kha mi pakhatah a famkima hmuh vek a har hle ang. Amaherawhchu hmasawn duhna leh tumna tak tak hruai kan nih chuan kan ngaihtuah awm lovang. Hruaitun hma a sawn loh chuan mipuiin hma an sawn thei lo.
    “HRUAITU THA NI TUR CHUAN A BULPUI BERAH PATHIANA INNGHAH NGAMNA KAN NEIH HI A NI”

Monday, June 13, 2011

Awi Karei:Drama - Scene II na


Pi Baby-I         : Pu Nghak, zahngai zahngai,  inbeng dai teh, (ti chung chuan, Pu Ngaka hmunphiah ken chu a lak sak a, a bula buara chu an tin vang vanga, thapui leh zak kau meuhin a hmunphiah ken lai chuan a bul lawka buara chu…… an vaw ve thawr mai a nih kha!) hetiang hian maw? Hetiang hian maw? I vuak ang a tia.. vawikhat mai duh tawk lo chuan, vawihnih, vawithum,...

(Scene I na  - a chhunzawmna)

[Chutia an rik laih laih lai chuan Pu Siama te kawngka atang chuan hmeichhe naupang pakhat Pu 
Nghaka fanu Mafeli an tih te hi a lo lut hlawl a]

Mafeli            : Ka pa lo haw tawh rawh, ka nu in ati, Kan Kohhran Upa ho an lo leng a, a pawimawh lutuk a ti ania (a rawn ti reuh a)

[An thiltih lai chu an tawp rual duna, an in en ang dun haw haw a; An sira Ngurtei mak ti leh 
hlauthawng lo ding zum zuih pawh chu pindan lamah a tlan phei a ]

Pu Nghaka       : Ka heti reng lovang, lo en reng mah rawh u, In pa pawh chu lo hrilh rawh, min pek vat loh chuan ka dawhtheihna hian a tlin reng lovang, Party mi leh sa hi inti ve dei dui tawh lo se a tha ang. Mai mai..naktuk, naktuk ah ka lo kal leh ang.. (A hnu rei vak loah chuan a fanu nen chuan an chhuak ta a)

[An chhuah hnu reilote ah chuan Pu Siama pawh chu buara kar atang chuan na tih hmel em em in a lo
ner chhuak naw naw a, a na ti lutuk chu a lu leh a kut leh ban chu a rawn nuai nawk nawk a]

Pu Siama     :Kan zawngchhepa chu a van chak lo dawn rua em? A nasa lovang, awiah awiah,..  zawnga, zawng chhe pa, Nghak bala mai mai chu! i chak lovang.. (a in tuai vut vut a)

[Chhungkaw pa ber chutia nupui leh fanau te hmaa Nghak bala’n an vuak tak hrep hrep chu awm reng
nuam a ti vak lo ni ngei tur ani, engdang sawi tam lo chuan a pheikhawk a bun lawk a, a kalna tur 
pawh sawi lemlo chuan a chhuak liam ta nghal a]

                                                                     SCENE II-Na


[Zan dar 9:30 a ni tawh a, Pi Baby-I te in hi veng tlabirh leh veng keltil lam a nia, Veng dang aiin a reh
a, zan a rei hma bik maw tih mai tur hi a nia, an rin aia an pa ber a lo haw har avang chuan, ngurte-i
tak ngial pawh mu lovin a meng hram hram a]

Pi Baby-i          : Ngurte, zanin i thianpa lo leng kha khawilam mi nge?  Engti mi nge anih?.... Kha tukverh thlanglam te kha zuk kalh tha teh, tunlai hi kan veng lamah hian rukru sawi tur an awm zeuh zeuh a nia,.
Ngurte-i           : (A inngaihbel nge, a zak ve deuh chu a sen ap ap a) Hmanni ka pa nen Aizawl kan zin laia, ka thianpa Mama a nih kha, Kan kawmchhak Pu Buaia te tupa a nia, a lo zin a,(thlanglam tukverh pawh chu a kalh kim vek a, a nu hnen a lo let leh chuan) Awi ka nu, ani maw? E ani tak ang, ka thiannu pawhin kar hmasa zan, an inkhawm hlanin rukru an inah lutin an pawisa dahthat a bo thu min hrilh tak a sin.
Pi Baby-i          : (Bang laia an sana pui chek ri tlak tlak chu a en leh zauh thin a) Ngurte, hei i nula ve dawn tawh a, i thian kawm te pawh hi fimkhur a ngai viau ania, (a la hlum tlem la bang chu a  hlum hlum mawlh mawlh a) Keini chhungte hi en teh! heti mai kan ni sia, kan fanu duat lai leh kan neihchhun i nia, i u mama lah, i pa ang mai a ni sia, nang tal-in i nu leh pa zahna tur chuan engmah ti lo hram ang che aw, mambawih. (a la hlum pawh a hlum zo chiah a, a dah tha sawk sawk a) Aw! I pa lah chu tun thleng thleng a lo la haw loh leh aw?
Ngurte-i           : Ka nu, a mak ka ti thin em mai, ka pa awm dan hi, Hmeithai Zuzuar nu hnenah te khan a zuk chattthla leh te a nilo maw? Kei chu ka nu, thian dangte bulah pawh awm nuam ka ti tawh lo, min melh hrek hrek a, a zahthlak ka ti em mai…
Pi Baby-i          : Mambawih, A pawi ka ti khawp mai, Keima thiam loh pawh hi ani pakhat e! (tapchhak lampang chu a en a), I pa nen kan inneih tirh kha chuan, I pa hi pa fel tak ani a, kei pawh theihtawp-in kohhran-ah leh thalai-ah te ka in hmang vea, mahse rual awh luat-ah leh mi-an kan tum luat ah a dik a dawk pawh thlu lovin kan kal a, chutah kan vanneih vang nge kan vanduai pawh ka hre ta lo. Congress an in thlan Lal lai khan, Party Leader ah a in vawrh kai vea, a tha kan ti lo tih erawh kan hre dun reng nachung-in, tih theih dang kan  nei silo ani.
Ngurte-i           : Ka nu chutiang ani thei dawn em ni? (a ngaihna hriatloh hmel tak leh mak ti hmel tak hian a nu chu a en ha a) midang pawh anni ve tho lo em ni?
Pi baby-i         : Mambawih, kan kovah nihna tha leh chanvo tha ka kutah a tlak chiah hian, min siamtu Pathian hi theihnghilh a awl thin a, (a ngawi deuh vang vanga, eng emaw tak veiruk nei niin alang a, a en ngai reng chu a en a, rei lote hnu chuan a chhunzawm leh ta a) chumai bakah khatih lai khan Polictics inchirthehna a hluar bakah dik lo taka sum chelek a awlsam a, sum lama rual ban lo ta na-na leh rual awt reng renga hun hmang thin kan nih takah kan thawhchhuah-in a tlin reng thei silo! Chutah a theih theih eiruk mai loh kha chu tih dan dang a awm lo ani…
Ngurte-i         :Politics an tih fo hi ka hrethiam ve der lo ka nu, a bik-in 'Politics' tih thumal an sawi ri hriat hi chuan Eirukna, inbumna, leh dawt sawi bak hi rilru ah alang ngai lo in ka hria, mahni thawhchhuah nilo sum awmsa hman hi chuan hman thiam a har a, chuvang-ah te ka lo chan ve mai mai a,.. 
Pi Baby-i         :Tun hnu hian ka hre chhuak ta, Party an ruihchilh a, Chi bing politics ah an tlathla a, ram leh hnam tan ti reng chung si hian, mahni chhungkua theuh pawh siamtha thei lo hian Ram hi siamthat belhna leh chuan tur a awm lo tih hi kan hre har em ani. nun hi a hahthlakin hriatthiam a har...

[A sawi zo hman chiah lo tih ah chuan an kawngka chu an rawn kik ri dawt dawt a, Ngurte-i nu leh a
fanu chu mak ti tak in kawngkhar chu an en rual dun a,. ‘Ngurte-i, Ngurte-i nu’ tih a lo rik takah chuan 
rang takin kawngka chu an hawnsak nghal a]

Pi Baby-i          : (Mak ti leh hlauhna nen a thil hmuh chuan a barakhaih ngei mai) Awi ka nu! Eng kan ti ta nge ni? Awi Lalpa,… ka duh lo ka duh lo… (Pu Siama, an pa chu Pu Muana leh Mama te chuan an rawn kuah lut a,  A lu ah leh a ban velah chuan thisen a kai hnuanga, amaha han chechang thei zia-zang ani lo).

[A rang a rang-in Khum lamah chuan a theih ang ang in an muttir a, a chau hle niin a lang, a rawn 
rum chhuak leh tiah tiah thin a; Ngurte-i lah a thil hmuh avang chuang chet-na chang pawh a hre lo 
hial a, a thlauthawng hmel chu a khawngaih thlak let ling zawk hle a. An han buaipui nghal char char 
a, Pi Baby-i chuan anpa chal hliam atanga thisen lo chhuak chu pawnchhe fai leh tui vawt in a dep a,. 
chutah an thil tawn, an chanchin chu an han sawi zung zung a]

Mama              : Khatia ka haw chho kha, kan in ka thleng hman tep tawh tihah, kan kawmchhak deuh hlek ah khan mipahnih hian mipakhat (Ngurte-I pa) an sual rawna, kawngsir-a side drain khuar laiah an tlawh thla lai ka hmu a, a kekawr leh a jacket vel an dap lai pawh kha ka hmu thei a, mi an han hmuh takah chuan an tlan che taa, Thei leh thei lova ka buaipui lai hian, hei ka Pu hian min rawn tanpui ve ta nghal a,…
Pu Hminga    : Nie, khatia ka leng haw lam khan, hei kan nau hian a sawi tak ang hian thil chu a thleng a, mahse ka hmuhna a hlat avang leh, ka thlenthlak meuh chuan, umphak hman anni tawh lo. Pakhat zawk erawh kha chiang takin ka hria. Ngurte-i pa ani tih ka hriat velah hei, Vala nen hian a rang lamin, kan rawn kuah/ paw thla ta a ni (tiin a sawi charh charh a)
Pi baby-i              : Awi ka rei! A van han mak thin teh em aw, Mami pa, mami pa, harh lul teh, harh teh (inhnit feih feih chung chuan a chal kak atang thi lo chuak chu dangin, a theih ang angin a nem phui ta a)

[In inhnaih te te an nih avangin, an thenawm nu, Pi Hma-i pawh lo thleng hmasa ber-ah a tanga, mahse a rin lawk aiia na daih a nih vang leh, a taksa dang atang leh a lu atanga thisen tawp hlei theiloa lo chhuak a hmuh chuan]



Pi Hma-i         :Awi! Lalpa, kei hi thisuk nei ka nia ati zo chiah a, [A sawi zawh hma chuan hmanhmawna    nei miah lo hian an thisuk leh char char phawt a,. Pu Siama a heti nih tawh nak laia…]
(chhunzawm tur)


NB: Nachin lawk khan Juice dawr ah, khaw lum chhuanlam-in  mango shake ka in mai mai teh ang ka tia, ka in zo cheng 10 ka pe a, Cheng 45 min kir a, lawm takin engmah sawi lem chuang lovin, 'India, Vairam leh nghal anih hi', tia mahni inthiam chawp in, lungawi takin ka haw taa,...  


Sunday, June 12, 2011

AWI KAREI : DRAMA

                                                    A CHANGTU TE
               
Pu Siama         -           Pa ber
Pi Baby-i         -           Nu ber
Ngurtei            -           An fanu
Mama              -           An inleng
Pu Nghaka       -           Pawisa puk tir tu
Pu Muana        -           Kohhran Upa
Lal Hminga      -            An veng VCP
Pi Hma-i          -           Pi Baby-i thiannu
Zorama            -            Dawr kai
Nghatebaka     -            Ruk ru

                                                  
                           SCENE I NA
[Inrinni zing dar 8:00 vel ani tawha, Pu Siama leh a nupui chu an inhau bawrh bawrh a. Pu siama thinrim chu a vei tawn seka, a nupui Pi baby-i chu a bulah chuan a thu tum hmuk a, a ang buan buana, an inchhung boruak chu a rit in khua a var lo hle a, han vaikian a hnehin zual lam a pan zel niin a lang.]
Pi baby-i         : Pawisa nei lo ti reng mai, khawiah nge nimina hlawh in lak pawh chu, i in tlakral leh mai mai em ni? Inchhungkhur-ah thlen ngai reng reng lo mai. Pa ber inih hi i in hrelo em ni?
Pu Siama         : Aaa! ngawi mai mai teh! a hmeichhia zawkin chutin ka ti e, ek e bale te min tih ve khanglan le (a ha chang a seh rap rap a)
Pi baby-i        : Ka ngawi mai mai loang (a ding hluai a) hetiang hian em ni inchhungkhur kan enkawl ang. Hetiang tur a ni tih hria ila chuan, ka nei malek tur che…
Pu Siama         : [Thinrim insehruh treuh chung chuan a nupui chu a kawk a] Tu chawm che nge tih i in hria em? i pawisa dere khat pawh inchhung thil lei nan hian i hmang em ni? Ka chawmhlawm che i ni tih inhre ringawt mai rawh. Tih tak em ah chuan nang hi, ka duh em em che vang pawha nei che ka nilo..
Pi Baby-i         : Ka chawm che min ti maw? zanin chum tur pawh a awm loh hi. i hlawh lak ve chhun pawh; Hmeithai zu zuar Pari hnenah em ni i thap ral leh tak ni! A buaithlak thin teh e! Nangmah in min atchilh hle lo la chuan ka nei bik nek lovang che..
Pu Siama        : Hawn te chu ka lo hawn ve bawk kha mawle (Hmeithai zu zuar hming a han sawi tak hnu chuan tlemin a zawi ve deuh a) Tin, a reng reng thu-ah chhum tur buhfai a awmlo anih chuan kan in luahna neitu Pi Hma-i hnenah lo puk mai rawh. Kar leh lampang ah chuan kan Contract atanga kan dawn tur pawh chu kan lak theih ngei ka beisei.
Pi Baby-i       : Ba ba ba tih reng mai, khawi atangin nge heti zozai kan bat tawhsa kan pek theih ang. Pi Thangi dawr-ah lah a bat theih tawh bawk siloh, nangmah vang vek a ni (a ang phiar phiar a)
Pu Siama       : Nang nang nang ti reng mai, ngawi mai mai teh. thu ho mai mai ah hian rak rak suh, kan Ministry term pawh kumin hi a tawpna a nia, chumi hma ngei chuan Central atanga sum kan dil pawh a lo thleng hman ang, A theih theih kan eiru leh anga ni mai lawm, kan kohhran Upa te pawh hi eng nge annih bik? kan heti reng lovang.

[Chutih lai chuan kawngka atang chuan an fanu ngurte-i alo haw ve chiah a. lehkhabu pahnih hi a lo zakzeh tana,a hmel ah chuan a hlim hle ani tih a hriat theih a]

Pi Siama          : Lal Ngur khawiah nge i vah chhuah, zing zingah leh nghal?
Ngurte-i          : Zing tawngtai inkhawm ka va kala, tukin chu rin aiin kan thahnema, ka rawn bang tlai deuh ani, ka pa
Pi Baby-i        : (A chawhmeh kan, chawh suah suah pah chuan) A mak thin teh e! mahni fanu te pawh zing tawngtai Inkhawm kal leh kal loh pawh hre lo chu! eng hi nge maw i ngaihtuah le!
Pu Siama        : Aaaa! Ngawt thin tak che hian, ngawi mai mai teh, khawnge thingpui kha han lum teh!
Pi baby-i       :A tul lo, bawnghnute leh chini pawh kan nei lo. Ngurte, kha inthlak fel la, hei chawhmeh hi min lo siam pui teh
Ngurte-i       : Aw nie, taka ka rawn haw lam khan Pu Nghaka’n min lo ti dinga, inah ka pa awm leh awm loh min zawt tak asin, rei vak lovah rawn len phei pawh a tum kha!
Pu Siama       : A pawisa bat chungchang bawk ani leh ang chu! A pawisa bat hi a hre leh lutuka
Pi Baby-i       : Lehnghalin, khawi hmunah pawh hian nupui-te hriat loh hian ba i nei zel zula. I la buai buai dawn khawp, nang lah hi! I van buaithlak thin tak em!
Pu Siama       : Ngurtei nu, a lo thlen phei hma hian eng emaw tal ti teh, tun tum chu ka pek loh chuan min that duh hial ang (a hlauthawng deuh ani tih chu a aw atangin a hriat theih a) Zing atangin a chhuak a, alo la haw lo ti mai teh.

[A sawi zo chiah chu kawngka kik thawm a awm nghal a]

Pu Siama        : (A thusawi a chhunzawm nghal a) Pawisa pawh ka pek tur thu lo sawi la, naktuk-ah, naktuk-ah ka pe ang che ati, lo ti mai teh.
Pi Baby-i         : Awi aw, a va han buai thlak thin tak em! Keini chhung ve hi chu aw!
Pu Siama       : Chu, Pu Nghaka a ni ngei ang, Hmanhmawh teh, engtin nge ka awm dawn? Ngurte-i nu..
Pi baby-i         : Kha, ti hian lo awm phawt mai teh. A mak thin teh e! (a tih pah chuan Buara in a khuh ta hlun a) lo che reng reng suh ang che.

[A sawi lai mek chuan kawngkhar chu a rawn ri leh dat dat a]

Pi baby-i       : Ngurte, kawngka chu va hawn sak teh ! tute nge ni?
Ngurte-i       : (A thoa, kawngkar lam pan chuan a phei-a, kawng chu a hawnsak a, Pu Nghaka chu a rawn lang ta hlawl a) E! Ka pu Nghak-a maw, lo lut rawh lo lut rawh, choka lamah ka nu pawh a awm kha
Pu Nghaka    : E khai, in awm maw?  in damtlang maw? Engnge in an?
Pi Baby-i      : E khai, Pu Nghak, nang i ni maw? Lo leng rawh, lo leng rawh, engnge ni ta, zing zing-ah te!
Pu Nghaka    : (a thutna a rem suah suah a) kha, Ngurte-i nu, i dam tha tawh maw? a! engdang nilo e,
Pi baby-i       : Ngurte, kha i pu hi thingpui kha lo lum sak teh! A lo leng khat em mai…
Pu Nghaka    : A ngai love, lum duh suh, hei tukthuan pawh kan la eilo, a ngai loe Ngurte
Pi Baby-i       : Eng nge ni ta, pawi pang te a awm em ni? Zing zing-ah
Pu Nghaka    : Aaaa! Englo ania, Ngurte-i pa han hmuh ka duh deuh alawm maw le, a awm rem chang em?
Pi Baby-i      : I lo kal hma deuh chiah kha Bazaar-ah ka va kal teh ang a tia, in rawnin hmu phei nange?
Pu Nghaka    : Ka lo leng ang ka tia, in pa bulah ngei pawh, khawnge a lenbo leh hman tawh? Ba thin dawn hian a lo lengbo hman ziah thin a! (a lawm vak lo tih a hriat a)
Pi Baby-i      : Lo nghak duh suh, kan pa lah hi, chawei hunah pawh a lo haw leh tawp lovang. Keini lahin a pawisa ba kan hriatpui bawk silo..
Pu Nghaka    : (An han tih dan-ah chuan a thin a rim deuh tawha) Ka haw loang, ka ba min pek hma chu, a rei tawh lutuk, a heti ziah. Bat ral a tum em ni?
Pi Baby-i        : Kan pa tak hi chu aw! Engzat nge a bat reng reng ni? A mak thin teh e, a hlawh pawh inchhung-ah lah a thlen ngai mang silo..
Pu Nghaka     : Cheng sangli (rs. 4000) lai mawle, Damdawi ina i awm thu min hrilh a, chuvang mai mai chuan ani ka puktir ni, nilo selang chuan ka puktir hauh lovang. Thil tha tihsak tlak pawh in nih loh hi!
Pi baby-i       : Cheng Sangli a? Damdawi-ina ka awm lai reng reng ka hre lo mai, aw!! A van buaithlak thin tak em?
Pu Nghaka     : (A thin a chhe ve hrim hrim a, mak ti leh thinrim teuh chung chuan) Ka hre lo a ni? Vei tak chuan in, min pe nghal tur a ni. Min pe ngei ngei tur a ni. Min lo bumkual vel a maw? (tih pah chuan kawngka bula hmunphiah chu a la lawk a, a bula Buara-a thil awm, eng ani tih pawh hriat loh chu, an vaw chawrh mai a) Patling leh patling thil tih ni si, min va tham lo ve, a heti dawn a nih chuan a chan-in Maian chan pawh a tluk lovang. Inpa hi tunah hian awm se, hetiang hian (tih pah chuan a bula buara chu an vaw ngheng maia, a thinrim tihngaihna hre lo chu, a in hrosa a, an pet leh ta nawk nawk mai anih kha) hetiang hianm hei aia na pawhin ka vaw hrim hrim ang, hei aia na pawh hian,….
Pi Baby-i        : Pu Nghak, zahngai zahngai, inbeng dai teh, (ti chung chuan, Pu Ngaka hmunphiah ken chu a lak sak a, a bula buara bawk chu an tin vang vanga, thapui leh zak kau meuhin a hmunphiah ken lai chuan a bul lawka buara chu……


(chhunzawm tur) 

                     NB:  Thuziah te-hi ka thiam ve lem loa, Drama lek phei chu ziak mite chan-ah ka dah a, mahse engekhawle tiin kan sual ve hrim hrim teh ang ka tia, ka ziah hmansak ve ber ani e... in critic na ka welcome thei reng e


[A chhunzawmna a chhuak tawh e ]





Monday, June 6, 2011

Kei ve hi


Tunlai khawvel thangchak tak ah hian hmasawnna leh thiamna ten min kal pela, ropuina leh nihna ten hriat loh kar in, min lehpel ta zung zung a nih hi. Thiamna leh ropuina pawchhuak turin a thanmawhbawk lekin kan hriaa, thiam ta lua emaw kan in tih laiin, mi nuihzat mai kan lo ni si thin. Chawimawina leh fakna ten kan beng a thlen zo ve lova, chutih a hnekin engtiang chiahin nge mi fa ten hma an sawn tih pawh kan hmuhpui thiam na hek lo. Mi fate theology ropui tak tak an ziah pawh, han zir eng ang mah ila, kan thluak in a pha thlawt lo; mifate thil siamsa pawh kumpui lingletin han zir mah ila, kan var pawh chuang lo, a buaithlak a nih hi,… engvang nge he khawvel ah hian ka lo pian ve ngawt le aw? Engnge ka hmabak, hmachhawp ka nei em?, engtia siam nge ka nih? Tih pawh ngaihtuah pha lo tan hian khua a var hlawl lo. Mifate neih ang kan hmua, an hausak zia te, an thiamzia te, an ropui zia te kan mitin kan hmu ve thei reng tho sia, engvang nge kei hi? tih hi awlzate a ni. A channa chu hrilhfiah chawp ngai lovin kan bul lawk, hmuh reng theih ah a awma, tam tak chuan hmu reng chungin kan hmuhthelh fo thin. Hmangaihna tem ve turin inngaihzawnna chauh tem tir ka nia, lunglen hre ve tur tingtangin hmangaih te bumin ka awma, ngaihsakna hre turin kei hian hmangaihna pek chhuahna tur ka nei thlawt silo. Hringnun hi lemchanna khawvel a ni tih hre turin ‘eng hi nge hringnun hi’ tia zirtir chawp tir ngai ka la ni zel vei bawk si nen.

           Mahse hei erawh ka hria, Mi hausa tak tak, duh duh engkim lei thei te hi an hlim ber loa, khum nuam taka mu te hi an mutui kher lo. In leh lo tha pui pui chhungah hian hlimna leh lawmna a awm bik kher loa, chutih a hnekin kan hriat miah lovin hmangaihna leh ngaihsakna an thlahlel ve ngawih ngawih asin. Retheihna hi pianpui sual a nilo tih ka hre bawka, chhandam ni tur hian Pulpit tlang chan kher angai lo tih ka hre bawk. Kei mirethei, in leh lo tha nei lo, car man to tak tak nei lo leh chan tawka lungawi hian chhungte tih tur ka neia, kan inchhungkhurah hmangaihna leh induhsakna, hlimna leh lawmna, in hriatthiamna leh Pathian-a lungawina  a awma, hei lo liama  malsawmna hi a awm chuang bik em ni? Min han chhang teh!
             Vawikhat chu naupang pakhat hi tuiah a tla a, a mangang em em a, tanpuitu tur a auh lah in tumah chhantu a nei silo. A tawp ah chuan Putar pakhat hian mau tlawn in a rawn chhanchhuak taa, chu naupang chu a lawm em em a, putar hnenah chuan a nunna a chhanchhuah sak avangin lawmthu a hrilh mawlh mawlh a. Nimahse putar chuan engtin nge a tih, “I nunna hi chanchhuah tlak nunna a ni ngei reng em?” tichungin a kalsan taa.....

Thursday, June 2, 2011

Tam kan tih hi a tlem e!

Mizo ten tam kan tih hi a lo tam lo khawp mai, hei hi a chhan ber nia lang chu number chhiarna-a Tluklehdingawn thleng chauh kan neih vang a ni ngei ang. Diarphawng en, Vatelubeuh tih ang reng number chhiarna kan neih lah Official-in kan pawm lem lova, nuihza fiamthu nan mai mai kan hmang sia. Hengte pawh hi pawm vekin tlukdingawn aia tam fe number chhiarna hi chu nei ila, khawvel huapin tam kan tih pawh hi a tam ve deuh tur.

Rambuai dawn tep khan Putar pakhat chuan kan hnam sipaite ralthuam ngaihzia hahip-in an sawi a, ‘E! Grenade ringawt pawh iptepui leng hawk an nei alawm. India sipaite chuan engtin nge an hneh teh lul ang?’ a ti. Nia, iptepui ang hawk grenade tam ti tan chuan thil hi a lo tam hma dawn em a ni.

Lunglei chhim lama khaw pakhatah pawh, Pa pakhat chuan Sapthei a ngah viau ani awm e, an sawi ka hre reng thin. A sapthei chu hralhna zawn sak turin mithiam a rawn a; Tin 5 zet a zau-ah chuan sapthei a thar tam deuh ani ngei ang, tin tamfe a thar ni ngei tur ani. Phai lam Company-ah an zu zawh saka, anni chuan ‘duh e, matric ton engzat vel nge in rawn thawn theih ang?’ an rawn ti ta mai ani awm e. Kan sapthei ngah inti chuan metric ton khat (1) pawh a lo nei mang silo ni ngei tur a ni. Tam kan tih hi a lo tam thin lo a ni.

Tlabung border trade chungchang Delhi tlanga Sawrkar mi tirhten an rawn endik a ni awma, ‘he laiah hian Border trade hi han ti tak tak ila, pawisa virvel engzat nge ni awm?’ an tih chu an mi rawnte chuan ‘cheng nuai sawmhnih’ vel chu a tling ang’ an tih thawm ka lo hre ve a, titi maia ka hriat phei chu ani a. Chutah Delhi mi pawimawhte chuan buaipui tlakah an ngai ta lo ni awm takin an sawi ka hre thin. Nie, nuai 20 vel ringawt chu Border Trade-a sum vir velah chuan a tam lo a ni. Mahse keini chuan nuai 20 chu sawi loh, nuai khat pawh tam kan la ti hle chu ani sia.

Aizawl motor tamzia hi kan sawi fo a, mahse Calcutta leh Delhi leh hmun dang dangah han kal ta ila, Mizoram-ah motor a tam loh zia kan hre ve thei ang. Kan kawng chep leh chhiat lutuk vang mai mai hian motor a jam a, a han dingtlar put mai hi tam kan lo ti leh mai thin a, mahse hei hi tam ani lo, aaaa! mizo-ten tam kan tih hi a lo tam lo a nie. Tupawi mah ka sawi em lovang chu.


Source: Ramhluna Hnamte; Vanglaini

Wednesday, June 1, 2011

Mizo Hnam Dan- (Thilmak thenkhat)


Mizo te hi kan ramah Christian-na a rawn luh hnu hi chuan kan thang chak khawp mai, kan sakhua kan hnawla, sakhaw thar kan bawha, kan silhfen kan paiha, sap leh vai silhfen kan in bela, kan khawtlang leh kan hawiher te a danglam zo ta. Kan mizo hnam dan kan theihnghilha, hriat pawh kan tum teh chiam lo ani ange, kan tunlai nun nen inremlo nangiang erawh kan paih ve zel a thiang tho ang chu. Kan hriat ang in Mizo te hi ziak leh chhiar kan neihna a la rei lova, dah that thlip thlep a awm loh avang hian chipchiar takin kan Mizo hnam leh Dan lo chhuahna leh bul tanna tak chu hriat theih a nilo.
Amaherawh chu Thawnthu leh Upa titi atang te-in, tlem-a-zawng kan hre thei. Mitthi thlaichhiah kan tih te hi Tlingi leh Ngama thawnthu atanga kan chin tan niin, milulam kan tih te pawh hi Hrangkhupa leh Hawnglaia thawnthu atanga kan chin tan a ni ngei ang.
Hnam mawl lai leh tlem lai chuan Lal hmaa thubuai rem turte chu a inthuhmun deuh thuma, a rem dan pawh a inang tlangpui lo thei lo, chuvang chuan, inlaichin fu fu te chu tihdan phung (custom) ah lo chang-in, Hnam Dan (Customary Law) kan tih hi alo piang ta a ni. Mizo Dan tam tak, thangtharte tana mak leh hriatthiam har tam tak a awma, sawi sen ani lovang. Chung zing ami chu tlem lo sawi ta ila:
1. Nupui Uire: Nu, pasal pawmlai nei, an uire ngat chuan an haw em ema, ngaihdam harsa an ti. Nu uire lai a pasalin a phawk chuan, a tlangvalpa chawpin a that  thei,  thah a thiang tlat. A tihlum lo anih pawhin, an beng leh an hnar te pawh, hlehsak a thiang bawk. A duh chuan a nupui chu a hak lai hilh sak vekin, saruakin tuallai ah mi en atan banah a phuar thei bawk. Uire chu an hmusita, an endawng bawk. An fanu te pawhin pasal an hmuh loh phah fo bawk. A ruka uire pawh ran emaw, thingbul emaw tal hrilha , inpuan angai, chutilo chu Sakeiin uire nu chu a seh duh an ti.
2. Mihur zawn: Hei hi tunlai mite tan hriat a har ang. ‘Gang rape’ an tih ang deuh hi a ni. Mi awm herh, tunlaia KS kan tih ang chi, tlangval in an pawl rawn chu zawn (thutthleng min lo zawnpui teh, tih a zawn lai tak anga thluk tur)an ti a; hetiang hi hmanlaiin a awm zeuh zeuh. Mahse hremna dan a awm tlat lo. Tin,  mi duhlo chung pawngsual luih talh hi sawi tur an awm meuh lo niin a lang bawk. Lal leh Upa hnenah pawngsual thubuai thlen a awm lo tluk a ni.
3. Mi ngaihthlak: Mi banga beta, mi thusawi nagithla ru an awm thin. Hei hi Sial leh Salam chawi theihna ani. Khum a nupa mu ngaihthlak phei chu a pawi zual, inchhung atangin saifei te pawhin rawn chhunhlum sela, arte thih-in a thi mai a ni. Mi innei thar, an induh zana ngaihhlak erawh lei a kua lo. Hei hi a lar phian,.. tlem han sawi zau deuh ila, inneih atanga a zan hnihna, ‘lawi that zan’ ah hian mo lawmtu mipui an tin zawh velah mo thian nula leh a pasal thian tlangval chuan an mutna an siamsak veka, an chhuahsan ta thin a ni. Chutih lai tak chuan tlangval phawk, haw ve duh lo, sumhmuna lo awmte kha lo lutin, Mo neitu chu sutpuiah an phuar bet a, an chhuahsan a, pawn lam atang kawng an khar a, an kalh tlat a. Thenkhatin bang awngah an bih a, a then inhnuai ah an tawm a.
Mo neitu chuan mo chu an mawl biak ngeia (Kan pi leh pu-te hun lai khan Nupa te kha an in mawl biak mai thin), Mo neitu khan mo hnenah “Min va phelh teh” a han ti a, chutah sumhmuna tlangval ho khan, “chhei raw, a phelh teh chuan aw,.. a nep zo lo ani ang” ti mai maiin an lo au el vel a. Mo tan a zahthlak thei em em ani. phelh loh chi a ni silo, zak chung chungin a va phelh a, tlangval ho khan thawm an neih reng avangin mutna khua pawh kaw hek lo, tlaivar dawn dawna men a tul mai thin ani. He phawk thawh dan nu but mai hi kum 1944 te pawh khan Aizawlah ngei pawh hian an la ching fo.
Heng tlangval, phawk lo chhuah thin te hian Mo neitu sumhmun hi an suasam fo bawk. Buh denna Sum leh Suk te hi hla takah an pu chhuak daiha, Arte hi a bawm chawpin an khai bo va; Lawi-ar te an ru a, an ei a, chuti chung chuan rukru-ah an inngai miah lo. Chuvangin Lawi-ar ruk chungchanga Lal leh Upa emaw, Court emaw thleng an awm ngai lo. Thiante Mo lawmpui dan danglam tak a ber mai, infiamna ki sang tak a ni.
4. Mi thlama ui talh: A thiang lova; chutiang ti an awm chuan Sial leh Salam chawitir anni thin. Tin, mi thlama Chakai rawh pawh a thiang lova, Sial leh Salam chawi theihna bawk ani.
5. Lal tang Chhuak: Mizo Dan mak tak mai, mahse Vailen hnu-a Sawrkarin a tih tawp tak chu- Lal tang chhuak kut sil nana mi nunna laksak hi a ni. Hmanlaiin Lal leh Lal/ khua leh khua an indo fo thina, Chutiang indonna ah chuan Lal tupawh, an hmelma ten man ta hlauh sela, Lal anih avangin thah a thiang lova, tha taka enkawl tur ani zawk. Lal chu a khua leh tui ten an tlanchhuak mai thin.
Amaherawhchu an chhuah hnu-ah, a lawmna ang ziazangin, a mantu Lal khua leh tui te zing ami, a remchang apiang, mi pakhat tal chu, Lal tangchhuaka thu pekin, an tihlum thin a ni. Chu chu kut silna an tia, tual that-a chhiar pawh anilova, Lal meuh tang chu a zahthlak ve a, hei vang hian tih tur ve rengah an ngai. Chutia a khua leh tui ami an lo that mai chu a mantu Lal pawh khan huat awm tak a ni na a, a haw miah lo; a rilru takin a Amen pui tlat zawk ani.
6. Tlangchil: Mizo danah chuan tlangval ho thu hi ngaih pawimawh ani thin. Lal leh Upa pawh Zawlbuka tlangval thil tih leh inrel-bawlna-ah an in rawlh zen zen lo. Misual, awm tha duhlo, mi tawrawt, kut-kem nei tih vel hi chu Lal leh Upa-in an chungthu an rel hmaiin tlangval ho in an zilh mai thin ani. Chutiang misual chu Zawlbuk-ah tlangval hovin an dinhuala, mei an timit a, Val Upa thupek ang zelin, an sika, an piai a, an nam kata, an benga, Val Upa-in a tawk a tih hunah an bansan chauh thin, hei hi Tlangchil an tih chu a ni.
7. Sawi: Nula leh tlangval inrimna kawngah nula Pa-in a fanu inleng te lo ti nawmnah-in, fate a lo-u-chhuakin tan ta sela, tlangval hovin an sawi thin. An sawitur pa in-ah chuan tlangval leh mipa naupang, thingnawi fawm zawng zawng an va lenga, a in neitute an chhuahtir veka, In chu an sawi nghing ta chiam mai thin a ni. A chang phei chuan bangte an tlawlh thla a, In chu an namthlu hial thin a ni. Hetiang sawi chhungkua leh a hmeichhiate tan hian zahthlak tawp a tling, pasal pawh hmu lo leh khawtlang ina a thinhrik te hial an awm.
Sawi tur tam tak a awm, mahse thenkhat tan hian thu sei pui pui ziah lo helh awl awl kan tam thin sia, a chhunzawmna te kan la ziak leh ang chu, hei chauh nilo hi sawi tur tam tak a awm ngei ang, keini aia hria, mithiam zawkte rawn chona ni pah fawmin kan hriat te i thawhkhawm teh ang u!
NB: Thu thenkhat lakna te:  Zo-Zia, J.Malsawma (Thanpuii pa), 2000 Edition, Mizoram publication Board, Aizawl

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More